|
RELATED TO RTI - CENTRAL GOVT. THUNEITUTE HNEN
ATANGA KAN THU HRIAT DUH NEIH THEIH DAN
Q
1. Right to Information Act in eng nge a tum?
Chhanna:
Right to Information Act tum bulpui chu ram mipui
ten sorkar hnathawh leh hmalakna te chiang taka an
lo hriat ve theihna tura tih lan te, eirukna do te
leh zalenna dik mipuiin an lo neih theihna tur te a
hnathawh a ni. ramchhung miten thil engkim chiang
taka an hriat chuan ram rorelna a tha ang a,
sorkarin mipuite thatna turin ro a rel thei ang. He
act hian thuneitute lehkha pawimawh kawlte chu mipui
ten an lo hmuh a, an hriat ve theih na turin hma a
la a ni.
Q
2. Information hi eng nge?
Chhanna:
Information chu material reng reng record emaw,
documents, memos, e-mails, opinions, advices, press
releases, circulars, orders, log books, contracts,
reports, papers, samples, models leh data material
te hi a huam vek a. Thuneitute lehkha pawimawh kawl
lai mimal thil chungchang lanna zawng zawng pawh a
huam a ni.
Q
3. Act hnuaia Right to Information hi eng nge a nih?
Chhanna:
A9 Thuneitu ten an kawl lai information reng reng hi
ram mipui ten an hmuh ve a thiang a. He right ina a
huam chu hna thawh dan endik te, documents leh
records te, notes te, entracts or certified copies
of documents or records, taking certified samples of
material held by public authority te an ni.
A9 RTI Act hnuaiah hian thu neitute chuan
information an siam chawp phal a ni lova, siam
danglam pawh phal a ni lo. Diltu in dilna a siamte
lo tifel ve ngawt tur an ni lova, awmze nei lo
zawhna lo chhante pawh phalsak an ni lo. Public
authority te kawllai information te chauh en hi he
act hian a phal a ni.
A9 Ram mipui ten information hi diskettes-ah te,
floppies-ah te, tapes leh video cassettes-ah te leh
print out-ah te emaw, electronic mode dang hmang
tein an la chhawng thei.
A9 Information reng reng chu a diltu in a dil ang
ngei pek tur a ni a. Amaherawhchu thuneitute tibuai
thei information leh a information ti chhe thei thil
dil a nih chuan dilna chu hnawl theih a ni.
A9 He Act hian Right to Information ram mite hnenah
chauh a pe a. Citizens ni lo pawl hrang Corporations
te, Associations, Companies etc te hnanah he right
hi a pe ve lo. Amaherawhchu
Corporation/Association/Company hnuaia thawkin dilna
a thehlut a, a hminga a dil a nih chuan a dil ang
chu pek ngei tur a ni. Hetiangah hi chuan
corporation etc address hmangin citizen in a dil
anga ngaih tur a ni.
Q
4. RTI Act hnuaiah hian information te hmuh phal loh
an nih theih dan te eng te nge?
Chhanna:
A9 Thuneitute hnen atangin information te hi lak vek
theih a ni kher lova. Act a section 8 leh 9 chuan
tarlan a phal loh chi information te a tarlang a.
Hetih lai hian Schedule II of the Act chuan
Intelligence and Security Organisations ho hming
tarlangin heng organisation te hi chhui theih loh an
ni. Heng organisation te chetdan chu en phal loh ni
mah se an eiru emaw human rights an bawhchhia a nih
chuan heng an tihsualna information te chu en phal
loh a ni chuang lo.
A9 Information diltu chuan Section 8 leh 9 ina a
phal loh te chu a dil tur a ni lovin Second Schedule
in chhui a phal loh organisation te pawh, eirukna
thil leh human rights bawhchhiatna lam a nih loh
chuan an information te a dil tur a ni lo.
Q
5. Thuneitu tu hnenah nge dilna thehluh tur a nih?
Chhanna:
Central Public Information Officer (CPIO) hnenah
information dilna chu thehluh tur ani. Mipui tan
roreltu te hian anmahni Central Public Information
Officer an nei theuhva, an chanchin te pawh anmahni
website-ah an tarlang thin. Heng information te hi
‘RTI PORTAL’ (www.rti.gov.in) ah an tarlang bawk a.
Information duh te chuan heng website-ah te hian an
mamawh CPIO chu an zawng mai tur a ni. A duh ang
Central Public Information Officer chu hriat fuh a
har a nih chuan Central Public Information Officer
hnanah dilna thehlutin an harsatna te an thlen mai
tur a ni; amaherawhchu, dilna an thehluh ah chuan an
zawn public authority CPIO hming leh address erawh
chu an tarlang tel tur a ni lo.
Q
6. CPIO’s te hnen atang hian puihna eng ang nge dawn
a nih theih?
Chhanna:
Central Public Information Officer chuan Information
diltu chu a lo pui ang a. A diltu chuan ziakin
ngenna a thehlut thei lo a nih chuan ziahsak turin
CPIO chu a ngen thei. Rualbanlote hnenah documents
te pek a ngai a nih chuan Central Public Information
officer chuan a information duh ang chu zawnpuiin a
tul angin a lo buaipui tur a ni.
Q
7. Public authority ina a siam tur Suo Motu
Disclosures te hi engte nge an nih?
Chhanna:
Section 4 of the Act in a lo sawi angin Public
authority te chuan an organisation chungchang te, an
tih tur leh an hna te ziak langin Suo Motu
Disclosure a siam tur a ni. Public authorities
thenkhat Central Govt. hnuaia thawkte chuan
information dangte pawh an website ah an tarlang
thin bawk.
Q
8. Information zawn dan tur eng nge?
Chhanna:
Act hnuaia information dil duh citizen te chuan an
duh public authority te Central Public Information
Officer (CPIO) hnenah English, Hindi in emaw an ram
tawngin ziaka dilna an thehlut tur a ni. A diltu
chuan dak in hmagnin emaw, khawl lam hmangin emaw a
thawn thei a, amah ngei office-ah a kal thei bawk.
Sub-divisional leh Sub-district level a Department
of Post in a dah Central Assistant Public
Information Officer kaltlangin dilna a thehlut thei
bawk.
Q
9. Information dil man engzat nge?
Chhanna:
A9 A diltu chuan a dilna rualin demand draft emaw
banker’s cheque emaw, Indian Postal Order hmangin
emaw Rs 10/- public authority accounts officer te
hnenah fee angin a thawn tel tur a ni. Accounts
officer leh CAPIO hnenah a pawisa in a pe thei a,
anni in receipt an lo pe ang.
A9 Hei bakah hian information dil leh lak man hi a
diltu hian a chawi a ngai mai thei bawk. A chawi a
ngai a nih chuan CPIO in a hrilh tur a ni. Fee chawi
a ngaihna chhan te chu:-
-
Phek tin atan Rs 2/- (A4/A3 size paper)
-
A aia lian paper-ah te chuan chawi belh bawk tur
a ni.
-
Sample emaw Model emaw man.
-
Records en a nih chaun darkar khat hnu lamah
darkar tinin Rs 5.
-
Diskette emaw floppy-ah emaw information chu dah
a nih chuan Rs 50/-
-
Khawl chhut a nih chaun a man bituk sa ang chawi
tur. Publication te photo copy anih chuan phek tinah
Rs 2.
A9 A diltu chu BPL memer a nih chuan engmah a chawi
a ngai lo thung. Amaherawhchu BPL member a ni ngei
tih ziakna lehkha a thehlut tur a ni. A diltu in Rs
10 a thawn tel loh chuan emaw, BPL member a ni tih
fiahna lehkha a tel loh chuan a dilna chu hnawl a ni
ang a, information chu a dawng thei lovang.
Q
10. Application form a awm em? Chhanna:
Application form hranpa a awm lo va, a diltu chuan
lehkjhapuan pangngaia ziah mai tur a ni. Amaherawh
chu diltu chuan na hming leh address chiang takin a
ziak tur a ni a. Electronoic hmanga dil anih pawhin
hming leh postal address tih lan tel tho a ngai a.
Diltu hian a dil chhan a sawi lan kher a ngai lo.
Q
11. Ngenna te hi engtianga bawhzui sak tur nge?
Chhanna:
A9 Dilna pawm a nih chuan ni 30 chhungin CPIO chuan
information chu a diltu hnenah a thlen ngei tur a
ni. Mimal nun leh zalenna lam hawi information a nih
chuan darkar 48 chhungin pekchhuah tur a ni. CPIO in
dilna chu Act in a phal loh ang ni a a ngaih chuan a
hnawl thei a ni. Amaherawhchu a diltu hnenah a hnawl
na chhan a hrilh ngei tur a ni a, a dil leh theih
hun tur pawh a hrilh tel tur a ni.
A9 A diltu chuan information lak man a chawi a ngai
a nih chuan CPIO-in a chawi turte chu a hrilh chiang
tur a ni. CPIO-in a hrilh hnu-ah a diltu chuan a
chawi tur zat chu pawisa faiin emaw, demand draft
emaw cheque emaw Indian postal order hmangin emaw
accounts officer-te hnenah a pe tur a ni. A diltu in
a chawi tur ang a pek loh chuan CPIO chuan
information chu a pekchhuah kher a ngai lo a ni.
A9Additional fee chawi a ngai a nih chuan chawi a
ngaih thu a diltu hnena hrilh chhung leh a diltu in
pawisa a pek chhung zawng chu information pek chhuah
hun ni 30 chhungah chhiar tel a ni lovang.
A9 CPIO-in ni 30 chhungin emaw darkar 48 chhungin
emaw information a thawn lo a nih chuan dilna chu
hnawl anga ngaih tur a ni.
Q
12. Appeal leh turin engte nge ngai?
Chhanna:
First Appeal A9 A diltu hnenah information chu ni 30 chhungin
emaw darkar 48 chhungin pek a nih loh chuan leh
information pek chhuah chu a duh tawk lo a nih chuan
CPIO te hotu appellate authority hnenah appeal a
thehlut thei a ni. Appeal a thehlut duh a nih chuan
information pek a nih atanga ni 30 chhungin emaw
CPIO thutlukna hrilh a nih atanga ni 30 chhungin a
thehlut ngei tur a ni.
A9 Appellate authority chuan appeal chu ni 30 chhung
a dah bo thei a, case thenkhatah chuan appeal ni atanga ni 45 chhung a dah bo thei bawk.
Second Appeal A9 Hun tiam chhungin appellate authority chuan order
a siam lohvin emaw, appellate chuan first appellate
authority order chu a duh khawp lo a nih chuan
Central Information Commission hnenah second appeal
a siam thei a, first appellate authority in
thutlukna a siam atanga ni 30 chhungin a thehlut
ngei tur a ni thung. Central Information Commission
hnena appeal siam a nih chuan hengte hi telh ngei
tur a ni.
-
Appellant hming leh address.
-
Central Public Information
Officer, appellate in thutlukna siam tura a duh hming leh address.
-
Appeal siam duhna order leh number te
-
Appeal siam leh a nih na chhan.
-
Hnawl aia appeal siam leh duh a nih chuan a dilna
lehkha leh number te, dilna thehluh lehna tur
Central Public Information Officer hming leh address
te.
-
Khawngaih dilna.
-
Khawngaih nih a tulna chhan.
-
Appellant verification.
-
Commission-in tul a tih dangte nen.
A9 Central Information Commission hnena appeal siam
a nih chuan hengte hi telh tur a ni:-
-
Appeal siam na chhan copy.
-
Appellant tana pawimawh documents leh appeal
atana pawimawh lehkha te.
-
Appeal a sawilan index documents te.
Q
13. Eng tin nge complaint siam a nih thin?
Chhanna:
Public authority-in Central Public Information
Officer a neih loh avanga ngenna thehluh theih a nih
loh chuan emaw a dilna leh ngenna te Central Public
Officer-in a lo pawm lo te a nih chuan emaw RTI Act
hmanga a dil information-te an pe duh lo a nih chuan
emaw, hun tiam chhungin an chhang duh lo te a nih
chuan leh pawisa chawi tur a tam lutuk avangte,
information diklo leh kim lo pek a nihvangte in
Central Information Commission hnehah lungawilohna
thu a thlen theih a ni.
Q
14. CIC-in eng tin nge Appeal leh Complaint te a
bawhzui thin? Chhanna:
Central Information Commission-in appeal chu a
ngaihtuah a, a thutlukna chu appellant/complaintant
leh first appellate authority/CPIO te a hrilh a.
Commission chuan thutlukna a siam hma-in a chhan a
ngaithla a, appellant/complainant/CPIO documents te
a enfiah hnu-ah hearing neih ni tur appellant hnenah
hearing hma ni sarih hma ngeiin a hrilh ang. Hearing
neihnaah hian appellant/complainant chu a duh chuan
a awm ve thei a, awm ve loh a thlang zawk thei bawk.
Q
15. RTI chungchang tarlanna web-sites pawimawhte
engte nge? Chhanna:
Right to Information chungchang tarlanna website te
chu:-
-
Portal of the Government of
India (http://indiaimage.nic.in).
-
Portal on the right to
Information (www.rti.gov.in).
-
Website of the Central
Information Commission
Back
PIB, Aizawl |