India Portal

Media in Mizoram
English
Mizo
Achieve
Current Photo
Archives
Contact Information
About us
Accredited Journalist
 
 

UNITED PROGRESSIVE ALLIANCE SORKAR
COMMON MINIMUM PROGRAMME

Download Version  Mizo English

Thuhmahruai (Introduction)

India mipuite chuan Lok Sabha 14-na tura inthlannaah khan sakhaw zalenna duha hmasawnna duhtute; loneitute, lo lama hnathawktute, puantahtute, inhlawhfa leh khawtlanga hnufual ber berte hmangaihtu party hrang hrangte, ram puma mi tinte that tlan theihna tura rilru putu party hrang hrangte chu lungrual tak leh hneh takin an lo thlang tling ta a.

Hei hi hrerengin Congress leh inthlan hmaa a thurualpui party hrang hrang RJD, DMK, NCP, PMK, TRS, JMM, LJP, MDMK, AIMIM, PDP, IUML, RPI(A), RPI(G) leh KC(J) te chuan inthurualin United Progressive Alliance (UPA) chu an din ta a. Left Party-te support he UPA sorkar hian inrelbawlna atan heng thuthlung parukte hi a nei ang.
  • Inngeih taka khawsak tlanna humhalha, venghim leh chawinung zela khawtlanga inunauna leh remna tichhe thei tur zawnga firfiakna leh inlakbingna thilte reng reng tudai tura duhsak bik emaw hlauh bik emaw nei lova dan kenkawh.
  • Kum khata kan economy thanna hi kum 10 chuang zet zaa 7-8 aia hniam lo ni tura beia, chhungkaw tinten khawsakna him leh nuam an neih theihna tura hnathawh tur tam zawk siam.
  • Loneitute, lova hnathawktute leh inhlawhfate, a bik takin unorganized sector-a mite hamthatna leh nawmsakna tur ngaihtuaha an chhungte hmakhua pawh ngaihtuahawm lova siam.
  • Hmeichhiate politics, zirna, economic leh dan lam thlenga chawisan.
  • Scheduled Castes, Scheduled Tribes, OBCs leh sakhaw zuitu tlem zawkte tana zirna leh hnathawh tur dap kawnga remchanna intluktlang buatsaih.
  • Enterpreneurs, sumdawng, scientist, enginneer leh mithiam dangte leh kan khawtlanga thawh hlawk tak takte theihna a tam thei ang ber chhawr tangkai.
UPA chuan he rama mipuite hnenah hian hlemhletna laka filhlim sorkar; engtik lai pawha langtlang leh finfiah dawl, eng tik hun pawha mawhphurhna la ngam leh mipuite dawr theih tur sorkar din ngei hi lungrual takin an tiam a ni.

Hnathawh Tur Lam (Employment)

UPA sorkar chuan rang takin National Employment Guarantee Act a duang dawn a. Hei hian thingtlang leh khawpuia mi retheite leh middle class hnuaihnung zawk chhungkua atanga hnathawk thei pakhat talin hlawh hniam thei ang ber bituk aia tlemlo hlawha kum tina vantlang tana rohlu engemaw tak siama public works programme hnuaiah kum khata ni 100 chhung tal inhlawhna a neih theihna tura dan felfai tak duan a tum a ni.

UPA sorkar hian unorganized leh informal sector-a enterprises hrang hrang tena harsatna an tawh thinte enfiahtu tur National Commission a din dawn a. Commission hian heng enterprises hrang hrangte hi technical, marketing leh credit lama tanpuina pek dan tur kawnga rawtna mumal siam tura beisei a ni. Hemi atan hian National Fund pawh din a ni ang.

UPA rorelna hnuaiah hian Khadi and Village Industries Commission (KVIC) hnathawh kha tuaithar lehin coconut kawr (coir) siam te, kuta puantah (handlooms) te, khawla puantah (powerlooms) te, incheina lam thil (garments) te, thelret lam (rubber) te, cashew thei rah, kutthemthiamna thil (handicrafts), food processing, sericulture, maimaw puan siam, savun lam siam, bel vuak (pottery) leh cottage industries dang dangte tihchangtlunna < programme thar bawhzui a ni ang.

UPA sorkar hian agriculture (loneih), horticulture (thlai chin), aqauculture (sangha khawi), floriculture (pangpar khawi), ramngaw dinthar, bawnghnute lam petu ran vulh leh thlai lam thil siam danglam ang chite chu a lo than zela, hna thar siam belhna a nih theih nan investment lam te, sum puk tirna leh khawl lama tanpuina te a ngai pawimawh hle dawn a ni.

Small scale industry leh mahni intodelhna lam thil atana sum puktirna dan tilian chungin UPA sorkar chuan services industry hrang hrangte an lo thanlena, hnathawh tur tam thei ang ber an siam theihna turin tanpui theihna kawng awm ang angte a ngaihtuah dawn a. Heng zingah hian software leh IT lam kaihhnawih service te, sumdawnna, thil semdarh lam (distribution), transport, telecommunications, finance leh tourism te a tel ang.

January 2005 atanga hman tan tur international multi-fibre agreement hnuaia quota tihbo avanga chona thar chi hrang hrang lo awmte hmachhawn thei tura textile industry-te chu buatsaih a ni dawn a. Khawvel pum leh ramchhunga a pawimawh bikna hrerengin jute industry pawhin kawng tinrengah duhsakna thar a dawng ang.

Agriculture

UPA sorkar chuan agricultural research and extension, thingtlang inrelbawlna (rural infrastructure) leh tuilakna (irrigation) lama public investment chu awmze nei tak leh a rang thei ang bera tih a tum a. Tuilakna (irrigation) hian investment lamah ngaihpawimawh a hlawh ber ang a, tuna project thawh mekte hi hun bituk chhungah fel fai taka zawh ngei a ni ang.

Rural cooperative credit system (thingtlanga cooperative hmanga sum puk theihna dan) pawh hman tangkai a ni leh ang. UPA sorkar hian kum thum lo awm tur chhunga thingtlang tana sum puktirna hi a leta tihpun hman a tum a, loneitu rethei leh eichawp dap takmeuh meuhte tana sum puk tir theih zat pawh tihpun zel a ni ang. Rural credit pek chhuah dan hi ennawn leh a ni ang a. Lo enkawlna atana loan an puk thin pung (interest rate) sang lutuk leh phur rit lutuk tihzangkhaina turin hma lak thuai a ni ang. Thlai leh ranvulh atana insurance scheme pawh tangkai zawka siam a ni ang.

UPA sorkar chuan ram chhunga hmun ro leh ruahtui dawng tlem (arid leh semi-arid) ramrova thlai chinna tur (dryland farming) atana special progamme a duang dawn a. Tuikhawlna (watershed) leh rambua hman tangkaina (wasteland development) programme pawh zau zawka bawhzui a ni ang. Tui khawlna leh hman tangkaina kawng hrang hrang, tuilakna leh in tur atana tihte chu a rang thei anga ngaihsak a ni ang.

UPA rorelna hnuaiah hian lova hnathawkte tana hlawh hniam ber bitukna dan (minimum wage laws) dik taka hman a ni dawn a. Loneitute leh lova inhlawhfate zawng zawng humhalhna dan kimchang siam a ni ang. Revenue hnathawh dan zawng zawng pawh tihchangkan niin ram neitute ram neih dante pawh chiang zawka dah a ni ang.

UPA sorkar chuan cooperatives hrang hrangte hnathawhna kawngah mipuite thuneihna anga kala, thuneihna bik leh thiamna bik neia a kal theihna turin Danpui Siamthat a tum.

Loneitute sum lakluh thununna/khuahkhirhna thilte chu awmze nei taka tihbo tum a ni a. Loneitute hian anmahni tana thil lo luang lut an dawnna kawngah pawl hrang hrangah thusawi theihna an nei ve tawh ang.

UPA sorkar chuan khawvel puma thil man tlakhniam thut thulha loneitute tana thil lakluh bika venhimna leh humhalhna tul angte a ngaihtuah ang.

UPA sorkar hnuaiah chuan procurement leh marketing lama mawhphurtu sorkar agency te chuan state leh district hnufual leh rethei zuala loneitute tana ngaihhnathiamna bik an nei ang. Ram puma loneitute chuan thil man dik leh tha tawk an dawng vek ang a. Agriculture lam tana tha turin sumdawnna kawng pawh thawh a ni ang.

UPA sorkar chuan loneitute zawng zawng sum bat, fu chingtute pawh tiamin, a hma thei ang bera chinfel dan kawng a dap ang.

Zirna leh Hriselna Lam (Education & Health)

UPA sorkar chuan mipuite tana sum sen tisangin kum khata sum thawhchhuah GDP zaa 6 aia tlem lo chu zirna lam atana hman a intiam a, heta tanga a zatve aia tlemlo hi primary leh secondary sectors atana hman a ni ang. Hengte hi a hmatiama tih a ni ang.

UPA sorkar chuan zirna bultanna tha a awma zalen taka mi tinin zirna an neih theihna tura sum lama tanpui nan central tax zawng zawngah chhiah pekbelh (cess) na dan siam a tum a. Programme hrang hrang kaihruaia sum neih dan dinhmunte lo thlir turin National Commission on Education chu a din ang.

UPA sorkar hian kum 5 kaltaa zirna lama chibing lam hawi inzirtirna awm chu kuaiher turin rang takin hma a la dawn a. Zirna sang zawk hmun hrang hrang leh thiamna bik zirnate chuan anmahni puala thuneihna (autonomy) an nei zel ang. UPA chuan retheihna avangin thiam bikna lam zirna kawng zawh duhtute an hnar lo tih a finfiah ang.

Heng pawl hrang hrang Indian Council for Historical Research, Indian Council for Social Science Reasearch, University Grants Commission, National Council for Educational Research and Training, etc-a appointment pek-ahte hian an tehfung tur chu zirna lama an thiamna leh an theihna (academic excellence and professional competence) chauh a ni ang. Kum 5 kalta chhunga sikul zirlaibua chibing leh hnambing lamhawi zir tur siam chu tihbo dan kawng dap a ni ang a. Hemi atan hian mi thiam rual telna ennawntu committee (review committee of experts) din a ni ang.

Sorkar laipuiin a tumsak ei tur tha chhunchaw atana pek thin chu primary leh secondary school-ah te hman a ni ang. An ei tur pek that leh that loh lo endik thintu tur pawh din tel tur a ni. UPA chuan mihring chenna hmun apianga anganwadi hmantlak a awma, naupang zawng zawngte an len vek theihna turin Integrated Child Development Services (ICDS) scheme chu hawn zauh a tum. UPA sorkar chuan primary education a thawktu NGO-te thawhna leh beihna zawng zawng chu a pumpuhlumin a puiin a thlawp reng dawn a ni.

School hrang hranga NCC tan inrelbawlna tha din a ni dawn a. Zirlai zawng zawngte tana NSS, taksa lam tuaitharna, infiamna leh culture lam tihhmasawnna hrang hrang buatsaih a ni bawk ang.

UPA sorkar chuan kum 5 lo awm tur chhung hian primary health care lam hawiin GDP zaa 2-3 aia tlem lo chu mipuite hriselna lam hna thawh nana tipungin a hmang ang. Chhungkaw rethei bikte tana national scheme for health insurance pawh hman a ni ang. UPA chuan natna inkaichhawn theihte venna tur programme hrang hrangah public investment a hawng ang a, ram puma AIDS dona kawngah hruaitu nihna a chelh ang.

UPA sorkar hian nunna chhanna atana pawimawh damdawi duh ang tawk lei tur a awm theih nan leh man tlawm zawka lei a nih theihna turin kawng a dap zel ang a. Hriselna lam ngaihtuahnaah hian rethei bikte chu ngaihpawimawh an ni ang. Damdawi siamtu lian zualte chu damdawi man dik tawka an tuka an siam chhuah theihna turin public sector unit hrang hrangte tuaithar lehna hna pawh enfiaha bawhzui a ni ang.

Hmeichhia leh Naupangte

UPA sorkar chuan Vidhan Sabha leh Lok Sabha-a hmeichhe tana seat hmun thuma thena hmun khat reserve na tur dan siam kawngah hma a la dawn a. Chhungkuaa tharum thawhna tihrehna tur dan siamin mipa leh hmeichhe inkara inenhranna thilte a do tlat dawn a ni

UPA sorkar chuan panchayat-te tana fund luang lut hmun thuma thena hmun khat aia tlemlo hi hmeichhia leh naupangte chawikanna programme hrang hrang atana hman a ni ngei em tihte a finfiah ang. Thingtlanga hmeichhia leh a laichinte zawng zawngte chu tui in tur pek thuah te, thianghlimna kawngah te, zirna kawngah leh hriselna leh ei tur tha neihna kawnga hmasawnna scheme hrang hrang thawhah ngaihpawimawh ber an ni ang.

Dan hmanga hmeichhiate leh mipate intluktlanna tura kawng duan tawh chu a taka hman a ni ang a, dan hmanga intihhranna reng reng thiatin in leh ram rochuntu nihna kawnga hmeichhiatena roluahtu an nih theihna turin dan thar siam a ni ang.

UPA sorkar hian mahni intodelh tura thawktu pawl hrang hrang, a bikin ramchhung hmun hnufual leh khawsak harsa bika mite tan sum lama tanpuina tur scheme tihlen hna a thawk ang.

UPA sorkar chuan chhim lam leh state dangtena family planning lama hlawhtlinna an dawn ang ram pumin an dawn ve hi tha a ti a. Mihring pung chak lutuk danna programme pawh hi mihring pun chak luattukna district 150 tinzawnin bawhzui a ni ang. UPA sorkar chuan family planning tihlawhtlingtu state-te chu eng kawng zawng maha hrem theih an ni lo tih a pawm.

UPA sorkar chuan naupangte chanvo a humhalh dawn a, naupang hnathawka chhawr luih tihreh hna bawhzuiin sikula an kal vek theihna turin ruahmanna a siam ang a, hmeichhe naupang phei chu a bikin enkawl an ni ang.

Chaw leh Ei Tur Tha Hnianghnarna Lam (Food and Nutrition Security)

UPA chuan thla thum lo awm leh tur chhung hian chaw ei tur leh chaw tha hnianghnar a neihna tura hun rei lutuk awh lo tur ruahmanna kimchang a siam dawn a. A theih chuan engtik lai pawha ei tura hnianghnarna kawng a dap nghal bawk ang.

UPA sorkar hian ramchhunga rethei zual leh hnufual zualte chenna bika public distribution system (PDS) tichakin hemi kawngah hian hmeichhiate leh sipai bang pawltena an din cooperatives hrang hrangte hman an ni ang. Rualbanlote leh mi chak vak lote hnena ei tur buh pek a nih theihna turin scheme bik din a ni ang a. Chaw tlakchhamna hmuna buhfai dahthatna tur din a ni bawk ang a. Tam tlak thulhah chhungkaw tinte tanpuina tur Antyodaya Card pawh hman a ni ang.

UPA Sorkar hian chaw lam man tihtlawm (subsidy) avanga phurrit lo awm ta leh duh anga thiltih theih lohna awm sukiang turin Food Corporation of India (FCI) hnathawh dan siamthatna kawng hrang hrang a ngaihtuah ang.

Ei tur tha inpekna programme, a bikin hmeichhe naupangte tan bik a zau thei ang bera bawhzui a ni ang.

Panchayati Raj

UPA sorkar chuan retheihna tihbona leh thingtlang tihhmasawnna programme atana tanpuina fund te reng reng chu Finance Commission rawtna angin panchayat pawlte hnenah direct-a hlan a ni ngei tih a fiah thin ang. Finance Commission mawhphurhna chin pawh duhthusama siam a ni ang a. Kaihhruaina chu tanpuina fund hrang hrangte tha leh dik zawka hman a nih theihna turin State sorkarte rawna duan a ni ang.

Fund inpek thu hi an mawhphurhna leh an thuneihna pek chin nen a ngaihtuah kawp tur a ni. Panchayat pawlte a hun dik taka inthlanna buatsaih a ni ang a, Fifth leh Sixth Schedule Areas chungchanga Act siamthat (amend) chu hman zui a ni ang.

UPA sorkar chuan Gram Sabha chu panchayati raj innghahna lungphum tling khawpa tihchak a tum a ni.

Scheduled Castes, Scheduled Tribes

UPA chuan state hrang hrangte chu ramngaw hausak tlem tham te te, panhnah (tendu leaves) te pawh tiamin ramngaw eizawnga hna thawk thin hnam rethei zawkte hnena neitu nihna pekna tur dan siam turin hma a la ang.

Reservation quota zawng zawng, promotion kaihhnawih thilte pawh hunbi tiam chhunga hnawhkhah a ni ang. Heng reservation zawng zawng chinfelna tur hian Reservation Act siam a ni ang.

UPA sorkar chuan hnam hnufual dalit leh adivasis ho ram neih zawng zawnga tuilakna tha pekna turin national programme lian tham tak a din dawn a. Ram leh leiman pekna dan kenkawh leh ram sem darhna tur dan hmangin ram nei lova awm chhungkuate hamthatna tur ngaihtuah a ni ang. Ram leh leiman pe tlem zawnga dan siam remtih a ni lo.

UPA rorelna hnuaiah hian ramngawa eizawng tribal hnamte a tha lam zawnga khawih tel ngei turin economic thanna leh environment humhalhna kal dun pui theihna tur kawng dap ngar ngar a ni ang.

UPA hian State hrang hranga firfiakna avanga tharum thawhna leh inrikrapna thil lo hluar mek zel hi a vei hle a. Hei hi dan leh thupek kenkawh lama harsatna mai nilovin khawtlang leh eibar khawih a nih avangin awmze nei taka chinfela ngaihtuah tul a ti a. Dik lo taka tih chu remtih a ni ngai lo vang.

UPA sorkar chuan tribal chenna hmuna hmasawnna hna thawhna tura ruahmanna leh programme hrang hrangte ennawnna neiin thil diklo leh fuhlo awmte thawmthain khawsakna lama hmasawnna kawng hawiin ruahmanna a siam nghal ang. Hemi bakah hian hmasawnna project hrang hrang avanga harsatna tawk tribal leh hnam dangte tana chhawmdawlna leh tanpuina hna chak zawka thawh a ni bawk ang a. An chenna ram atanga hnawhchhuah tribal te pawh chenna hmun tur siam sak an ni ang.

UPA sorkar chuan private sector-a thiltih dan fel fai lo, entirnan reservation chungchangte a ngaimawh hle dawn a. Private sector-ten hnam hnufual scheduled caste leh scheduled tribes thalaite mamawh a phuhruk theihna tur ngaihtuahin political party te, industry leh pawl hrang hrangte ram pum huapa an inbiak theihna tur kawng a ruahman ang.

Tribal mipuite leh ramngawa chenga eizawng hnamte hnawhchhuahna hna chu tihtawp a ni ang. Heng hnam hrang hrangte tanpuina hi ramngaw humhalhna kawngah mamawh a ni dawn a, khawtlangin ramngaw an dinthar lehna atan pawh a tul ang. Tribal hnamten leilung hausakna leh tui lam hausakna chungchanga chanvo (rights) an neihna dan zawng zawngte chu humhalh a ni ang.

Khawtlang Inngeihna, Hnam Tlem Zawkte Hamthatna

UPA chuan Places of Worship (Special provisions) Act, 1992 (Pathian biakna hmun chungchanga dan) bawhzui a tum tlat a. Ayodhya chungchang court thuremna nghakin intibuai pawl hrang hrangte inremna tura thuremna tha tak siam tura beiin dan ang taka thil chinfel a tum a ni.

UPA sorkar hian chi leh chi inbeihna tihrehna tur dan tha tak mai duangin state tinte chu sakhaw zuitu tlem zawk humhalhna leh hnam tlem zawkte rinngam tur dan siam turin a ngen ang.

UPA sorkar chuan central universities hrang hranga hnam tlem zawkte thiam zirna hmun hrang hrangte tana direct-a affiliation petu tur Commission of Minority Educational Institutions dinna turin Danpui a siam tha ang.

UPA chuan hnam tlem (minority) zawng zawngte hnenah zirna changkang leh technical lam thil a tilar dawn a. UPA ngaihpawimawh ber tur chu hnam tlem zawkte hnena zirna leh hnathawh tur awmze neia siama khawtlang leh eibara tihchangtlun an nihna tur hi a ni.

UPA chuan hnam hnufual, a bik takin sakhua leh tawng inang hmang tlem bik, khawtlang dinhmun leh eibara hnufualte hamthatna tur chungchang entu tur National Commission dinin zirna leh hnathawh tur ngaihtuah kawnga reservation thlengin a ngaihtuah ang a. Commission chu report thehluh nan thlaruk chhung hun pek a ni ang.

National Minorities Development Corporation chuan tha leh chak zawka hna a thawh theihna turin tanpuina sum (funds) tam tawk pek a ni ang. UPA sorkar chuan Minorities Commission tana Danpui hnuaia an dinhmun siam dan tur a enfiah ang a, Danpui Article 345 leh 347 hnuaia Urdu tawng pawm leh tihlar dan tur a ngaihtuah bawk ang.

Inrelbawlna (Infrastructure)

UPA hian hmasawnna hi ngaih pawimawh berah neihin kawngpui, highways, lawngchawlhna, power, relkawng, tui inpek, bawlhhlawh thenfai leh thianghlimna lama hmalakna tihlen a dah pawimawh hle. Inrelbawlna hrang hrang atana public investment hawngin private sector mawhphurhna pawh tihlen a ni. Subsidy-te chu awmze nei zawka duangin budget kaltlanga siam tawh tur a ni.

Electricity Act, 2003 chu state hrang hrangtena an duh dan an tarlan zulah ennawn a ni ang a. State electricity boards te thiaha an aiawh siamna hun hnuhnung ber atan June ni 10, 2004 ruat a ni. UPA sorkar chuan mimalina power an siam chhuahna tur leh power an sem darhna tura mawhphurhna pek tam a tum ruh hle bawk.

UPA sorkar chuan khawpui cheithatna tur programme lian tham siam tumin khawpui lian leh tea mihring chenna in sak tama, rethei venga khawsate mamawh ngaihtuah a tum bawk. Thingtlanga rethei zualte tana chenna in sak pawh zau zawka ruahman a ni a. Rethei venga chengte tihluihnaa hnawhchhuah leh an chenna hmun tihchhiat ang chite titawpin khawpui cheithatna atan khawpui leh khawpui pangngai aia te deuha chengte chu an eizawnna hmunah an chenna in a awm ngei em tih uluk taka enfiah tur a ni.

UPA chuan Thingtlang inrelbawlna thil pawimawh kawngpui, tuilakna, electric, thil dahthatna leh thil hralh chhuahna hmun tihchangkan leh din a ngaipawimawh dawn a. Tuna tuilakna project hrang hrangte hi kum thum, kum li chhunga zawh fel vek a ni ang a, chenna in tina electric chhitna hna pawh kum nga chhunga zawh a ni ang.

Tui Lam Hausakna

UPA sorkar chuan ramchhunga lui tui hrang hrangte pawhzawmna tur ruahmanna lian tham siamin chhimlam hawia luang luite atangin a tan dawn. Heng enfelna hna hi inbiakremna tha tak neih hnuah chauh tih a ni ang. Bihar state anga state dang danga luiruam inpawhzawm dan kawng pawh dap a ni ang. UPA chuan lui tui inchuhna leh lui tui intawmna thubuai hun rei tak ngaihtuah fel lohva dah Cauvery Lui inchuhna thubuai angte chu a hma thei ang bera intibuai pawl hrang hrangte lungawina tur ang bera chinfelna tur rahbi hrang hrang a tu ang.

Chhimlam state-a khawpui lian hrang hranga tui in tur tlakchhamna tireh turin Chennai atanga tanin Coromandal Tuipuikam dung tluanin tui thlitfimna hmun din a ni ang a. Tlangrama chengte khawsak harsatna pawh a rang thei ang bera enfiah a ni ang.

Khawpui leh thingtlanga chengte tana tui in tur pek leh tui in tur hnianghnar pekna hi ngaihpawimawh ber a ni. Ruahtui khawl te, dila tui tling thlitfim leh hmalakna kawng dangte pawh dap zel a ni ang.

Rambing Tihhmasawnna, Centre leh State Inlaichinna

UPA sorkar chuan state hrang hrang leh anmahni state chhung ngei pawha sum lam thilah te, rorelnaah te, investment leh thil dang danga intluk lohna avanga harsatna awm mek chinfel hi a tum tlat a. Hetianga rambing dinhmun inan lohna hi hmanlai hun ata inngaihsak lohna avang mai ni lovin Plan ruahmannaah te leh central sorkar atanga tanpuina lo luh dan inan loh vangte a nih avangin ngaihpawimawh loh theih a ni lo. Tenth Five Year Plan chhung khan Bihar, Assam leh UP te chuan per capita allocation pawh ram puma semrual atanga chawhrual aiin an dawng tlem daih a. UPA sorkar chuan heng State-tea thil hlawk leh hlu tak siam a nih theihna tura Backward States Grant Fund din chungchang pawh a ngaihtuah ang. Sorkar laipui chuan khawchhak leh hmarchhak rama thilsiamna lam dina thawh chak a nih theihna turin ruahmanna chak tak a siam dawn a ni.

State hrang hrangte sum bat dan dinhmun chiang taka tarlana chinfelna pawh a rang thei ang bera tihfel tum a ni a, chu chu state hrang hrangten social sector investment an tihpun theihna tur atana tih a ni. State te tana loan peka a pung pawh tihtlem a ni ang a, state hrang hrangten a mal mala chanpual an neih turah pawh an chhiah chawi tling khawm atanga sem darh theih tura ruahman a ni.

Central sorkar atanga non-statutory resource pawhpen zawng zawngte chu state rethei leh hnufualte duhsak nana hman a ni ang a, mahse, a nazawnga duhsak lovin hna an thawh that dan atanga teh a ni ang a. Ram chhunga district rethei leh hnufual ber berte inrelbawlna atana special programme pawh a pawimawh dan azira bawhzui a ni ang.

UPA sorkar chuan khawchhak lam rama credit:deposit ratio bat leh rulh dinhmun intlukna anga India ram hmun hrang hrang dinhmun a nih theihna turin ruahmanna bik a siam ang.

UPA sorkar leilung hausakna laihchhuah kawnga state-te hnena royalties pek dan dinhmun pawh a ennawn ang.

Sorkar kaltate khan special economic packages hi an lo puang tawh thin a, entirnan, hmarchhak bik tan te, Bihar leh J&K tan bik ang te. Bihar tan Pu Rajiv Gandhi chuan kum 1989 khan special development package a lo puang tawh a, kum 1999-a then darh a nih khan revenue tam tak a hloh tur chhawk nan package dang puan leh a ni a. Heng package hrang hrangte hi hman zui zel a ni ang.

UPA sorkar chuan rambung hrang hranga thawhhona tihthatna tur hmanrua atana tangkai lehzual turin National Development Council (NDC) hi a siam dawn a. NDC hi kum khata vawihnih thukhawmin State hrang hrangah an thu thin ang. Tunah hian NDC chuan state hrang hrangte sum dinhmun tihthatna tur ngaihtuahin hemi lama ram puma lungrualna tur rahbi a tu mek a. Inter-State Council pawh tihchak lehzual a ni ang a. Ram pum huapa pawimawh bik thil family planning atan tih loh chu centrally-sponsored scheme hrang hrangte hi state hrang hrangte hnenah pekchhawn a ni ang.

UPA sorkar chuan uluk taka inberawna lungrual tlanna a awm hnuah Telengana State din tura ngenna hi a ngaihtuah ang.

Sarkari Commission chuan kum 20 kalta khan Centre leh State inlaichinna hi a lo enfiah tawh a. UPA sorkar hian hemi hun atanga India ram inrelbawlna leh eibar dinhmun danglamna hrang hrang thlirin hemi chungchang thlirtu tur Commmsion thar a din leh ang.

Ram pum tana pawimawhna nei State thenkhata hun rei ata scheme lo thlahthlam tawh Sethu Samuthuram project, Bihar hmar lama tuilian danna leh tuiluanna chungchang (Nepal nena tandunna ngai ang chi) leh Padma-Ganga-a lei luangral tur venna leh West Bengal-a Bhagirathi tuilian danna ang chite rang taka zawh thuai tum a ni. Flood-prone Area Development Programme chu tan a ni anga. Central sorkar chuan state hrang hrangte inrina leh ramdangte nena an intawm luia tuilian danna hnate chu nasa takin a bawhzui ang. Khawkheng tuar ramte chhawmdawlna tura scheme hman mekte hi ennawnin ram pum huap programme lian pakhat thawh a ni ang.

Jammu and Kashmir, Hmarchhak Ramte

UPA sorkar chuan J&K hnena special status (vohbik dinhmun) pekna Danpui Article 370-a thuziak leh rilrute hi zah ngei a intiam a. J&K-a mipuite duh dan ang ngeia thlan tlin sorkar nena inberawnin pawl hrang hrangte nen he ram chungchanga ngaihdan inthukru hrang hrangte hi haichhuaha sawirem tum a ni ang. State sorkarin tihdamna policy a kalpui hi a pumpuhluma thlawpin hemi chhunga eibar lam leh mihringte tana hamthatna telte pawh hi a pawmpui. State hian a rang thei ang bera inrelbawlna a din thar leh theihna tura tanpuina awm thei ang zawng zawng pek a ni ang. Power, tourism, handicrafts leh sericulture lamahte investment tih a nih theihna turin hma thar lak a ni bawk ang.

UPA sorkar chuan hmarchhaka inrikrapna, ralthuam chelekna leh helna ang chite reng reng do hi ram pum huapa thil pawimawh tlukin a ngai a. Hmarchhak state zawng zawngte chu inrelbawlna tihchangtlunna leh tihlenna atan tanpuina bik pek an ni ang. North-Eastern Council pawh tichakin mithiamte tanpuina tam zawk pek a ni ang a. Tuna state awm mekte ramri pawh hi a ngai anga vawnhim a ni ang.

Inrelbawlna Lam Siamthat (Administrative Reforms)

UPA chuan mipui vantlangte tana rorel sakna kalphung titha tura tih dan tur kimchang duang turin Administrative Reforms Commission a din dawn a. Electronic thiamna hmanga inrelbawlna hmanrua (E-governance) pawh a tam thei ang bera hman a ni ang. Right to Information Act chu tangkai, chhawr theih leh awmze neia hman a ni ang a. Lok Pal Bill pawh dan (Law) pangngaiah hlan kai a ni ang.

UPA sorkar chuan High Courts leh thuremna hnuaihnung deuhva muanchanna awm thin tireh turin hruaitu nihna chanvo a chelh dawn a. Dan hmanga intanpuina pawh tihlen a ni ang a. Rorelna lama siamthatna hna pawhin ngaihpawimawh a hlawh ang.

Inthlan dan siamthat ngei tuma beihna peng khat atan UPA chuan inthlanna atana state te hnena tanpuina pek chungchang hi a hma thei ang berin a bawhzui ang.

Thilsiamna (Industry)

UPA chuan thilsiamna tuaithar lehna tur atana rahbi pawimawh hrang hrangte bawhzuiin ruahmanna hrang hrang hmanga bul tan lehin dan awmsa thiahte thlengin a hma dawn a, a tulna hmunah chuan private tana investment tihna tura remchanna pawh hawn a ni ang. FDI chu uar chhunzawm zel a ni ang a, inrelbawlna lam thilah te, technology changkang leh thil thawnchhuahna lamah uar zual a ni ang a, tualchhung thil pawimawh leh hnathawh tur thlengin nasa zawka siam a ni ang. He ram hian tuna FDI rawn luang lut let thum emaw let hnih emaw tal dawnsawn theihna neiin hetianga hmasawnna hi a mamawh a. India rama thilsiamna te hi thawh hlawka inelna tha zawk nei turin theihtawpa tanpui a ni ang. Hemi bawhzuinaa thil pawimawh zawng zawngte chu he inelna hi zalen leh dik taka tih a nih theihnan tihchak an ni ang a. Heng hmunte hi thiam taka hman tangkai a ni ang.

UPA sorkar chuan thilsiam chhuahna industry chi hrang hrang food processing, textiles leh garments, engineering, mipuite mamawh bungrua, damdawi lam, thilsiam chhuahna tur bungrua, savun leh IT lam bungruate a lo thanlen zelna tur leh a lo ngelngheh zelna tur atana inbiakremna tha tak ngaihtuah turin National Manufacturing Competitiveness Council a din ang.

In chhung mamawh leh tualchhung mite thilsiamna lamin hma a sawn theihnan khawl lam thil te, investment leh a hralhna tur thlenga nasa zawka ngaihtuah a ni ang a. Kum tam la liam lo atang khan Small Scale Industry (SSI) a hnathawh tur tam thin chuan harsatna a tawk nasa hle a. Hemi avang hian SSI sector tihchangtlunna tur package lian tham puan a ni thuai ang. Endiktu intilal tak tak (Inspector Raj) te laka fihlim tawhin sum puk tur tam zawk te, khawl thil leh a hralhna tur ngaihtuah thlengin theihpatawpa tanpui an ni ang a. Thilsiamna lian thamte inrelbawlna tihchangtlunna pawh a rang thei ang bera ngaihtuah a ni bawk ang.

Sum lam sector (financial sector)-a inelna huang pawh tihzauh a ni dawn a. Public sector bank te pawh a inenkawlna lamah thuneihna pumhlum pek an ni ang a. A pung zat rate (interest rate) chu investor leh pawisa dahtute tana hnemhnanna tham tling khawpa tipungin pensioner leh tar leh upate tana tangkai lehzual tura buatsaih a ni ang. UPA sorkar chuan EPF board rawn lo leh an remtihna la lo chuan Employers Provident Fund (EPF) chungchangah thutlukna a siam dawn lova. Urban cooperative banks kaihhruaina bik leh bank dang zawng zawngte inkaihhruaina pawh tangkai zawk tura siam a ni ang. LIC leh GIC te chu public sector an la ni zui zel ang a, khawtlang tan tangkai turin an thawk reng ang. Hemi bakah hian mimal bank hrang hrangtena thuneitu pawl an siamte hnathawh dan leh private insurance company te inkaihhruaina dan hi chik leh uluk taka enfiaha a tul anga hma lak a ni ang.

Hnathawktu (Labour) Chungchang

UPA sorkar chuan hnathawktu zawng zawngte hamthatna leh hlawkna tur pek ngei a tum tlat a, a bik takin kan rama hnathawktu zaa 93 zet thawhna unorganized sector a mi te chungchang ngaihtuah ngun a ni lehzual ang. Hnathawktu hrang hrang puantahtu, kutthemthiamna lam hna thawktu, sangha mantute, savun siamnaa thawkte, thingphuna inhlawh te, biri siamtute leh a dangte tana social security, an hriselna lam atana insurance leh scheme dangte pawh tihlen a ni ang.

UPA chuan thawk-a-phita inbana inrawih maina dan hi a hnawl a. Labour laws thlak danglam a tulna chin pawh awmin a hmu a, mahse, heng thil thlak danglam a nih dawn hian hnathawktute leh an chhungte hamthatna lam hawiin trade union-te nena inberawn zeta tih nise a ti a. UPA chuan industry leh trade union te nen thutlukna pawimawh siam hmaa inbiakna neih a tum zel ang. Tin, endiktu lal tak (Inspector Raj) siamtu labour law dang zawng zawng bakah Industrial Disputes Act chu zirchian leh tha a ti a, a dan zawm zawng zawngte inkhuangrual deuhva kalpuia tihthat dan a dap dawn a ni.

UPA sorkar chuan kan rama hnathawktute inenkawlna lam kaihhnawih thilte hi inbiakremna, thawhhona leh ngaihdan inrual tlanna hmanga tihfel chi a ni tih a hria a, inpalzutna chi niin a hre lo. Trade union leh industry te nena rawtna hrang hrang sawihova inbiakna an neiha anmahni kaihhnawih thilte chu chak taka bawhzui zel a ni ang. Hnathawktutena chanvo leh hamthatna an neih, danin a phal anga nawrh an huaihawt theihna ang chite pawh thaibo emaw khapbeh emaw a ni lo vang.

Public Sector

UPA sorkar chuan public sector chak leh thiltihthei tak neih a tum tlat a, heng pawlte hian khawtlang tana thil tha tih tum chunga sumdawnna atana an thawh theihna tur kawng a dap dawn a ni. Hemi atan erawh hi chuan thlan bik leh tum bik neih erawh a tul ang. UPA hian inelna boruak tha tak hnuaia company hlawhtling, hlep nei reng theite tan chuan inenkawlna leh sumdawnna atana thuneihna pumhlum pek a tum a. Hlawkna la nei reng company-te chu mimal kutah dah a ni lo vang.

Privatization hi langtlanga thawha a mal te tea inberawna ngaihtuah a ni ang. UPA chuan public sector-a tuna ‘navaratna’ company awmte hi la awm zui zel se a ti a, heng company te hian an capital market atangin sum erawh an tuak ve tur a ni ang. Public sector company tluchhe mekte leh industry tluchhe tawhte tichangtlunga dinthar leh tur hian theihna zawng zawng hman a ni ang a, hloh reng mai company-te erawh chu a hnuaia thawkte zawng zawngin an chanvo tur an chana zangnadawmna an phu ang tawk an dawn theuh hnuah hralh emaw khar emaw a ni ang.

UPA sorkar chuan privatization hian inelna kawng a tipungin a ring tlat a. Inelna rilru daltu mimal thuneihna emaw thiltihtheihna bik emaw awm a remti ngai lo. Privatization leh mipuite mamawh social sector scheme hrang hranga revenue lak mimal kuta hlan ang chite hi an inzawm tlat tur a ni a, Public sector company-te leh nationalized bank te pawh sum tuak ngah tura capital market-a lut tura fuih an niin investor an hip theihna tura investment remchanna thar an siam pawh phalsak an ni.

Fiscal Policy (Sum lama Ruahmanna)

UPA sorkar chuan kum 2009-ah chuan sorkar laipuia sum indaih lohna awm reng hi tihreh hman ngei a intiam a, khawtlang leh mihring inrelbawlna atana investment remchanna tam tak pekchhuah a tum a ni. Subsidy zawng zawngte chu mi retheite tan liau liauva tih a ni ang a, loneitu tenau leh rethei te, lova hnathawktute leh khawpuia mi retheite mamawh phuhruk nan hman a ni ang. He thil tihhlawhtlinna tura kawngpui sialsa kimchang chu ni 90 chhungin Parliament-ah pharh a ni ang. UPA sorkar chuan investment leh hmasawnna atana dahsa pawthek emaw khuahkhirh emaw zawngin sum indaih lohna hi tihreh a tum lo.

UPA sorkar chuan technical leh administrative lama thil tul ang zawng zawngte tihfel a nih veleh a hma thei ang bera VAT hman a intiam a, a bik takin service sector atana chhiah lak leh state hrang hrangte hnena zangnadawmna pek chungchangah a ni ang. Chhiah leh GDP ratio tihpun dan kawng dap nan chhiah pek dan tur tihlen te, chhiah lakna tihpun leh chhiah lak dan kalhmang tha zawk ruahman dante a ngaihtuah dawn a. Chhiah chawi tur rate hi a ngaia kalin thil danga thanna, hman tangkai dan leh investment lam ngaihpawimawh a ni ang.

UPA sorkar chuan thil mamawh man to tial tial thununnna tura hmalakna tha leh chak tak a hmang dawn a. Essential Commodities Act hnuaia dik lo taka hman lo ni ta, man to zawka thil hralh thinte hremna tura dan siam ang chite chu engti kawng mahin namnul a ni lo vang.

Capital Markets

UPA sorkar chuan chhiah lak dan leh ruahmanna hrang hrang hmanga kan ram economy bulpui ber tarlanna tur capital market hnathawh dan hmanga hmasawnna awmze nei tak neih a tum tlat a. Financial market pawh thuk lehzual ngaihtuah a ni ang. FII te pawh la chhunzawm niin sum enkawl dan kalphung tana hlauhthawnawm khawpa capital luang lut tam lutuk ang chite chu tihtlem a ni ang. A thuah a thuaha chhiah chawina tura inremna hman dik lohte chu tihtawp a ni ang a. Investor tenau deuhte duh dan humhalh a ni ang a, an sum dahkhawlte investment him taka an tih theihna turin tih dan thar siam sak an ni ang. SEBI pawh tihchak lehzual a ni ang a. Market-a dik lo tak thil ti thinte chu na taka hrem an ni ang a, market-a mipui rilru tiphawklek zawnga thil dik lo ti thinte pawh hrem an ni ang.

Eibar Dinhmun Siamthat (Economic Reforms)

UPA chuan economic reforms hi mipuite tana thanna, investment leh hnathawh tur siam lamhawia thawh a tum tlat a. Agriculture, industry leh service dangahte pawh siamthatna hi mamawh a nih avangin kalpui zel a ni ang. UPA economic reforms chuan thingtlang khuate hausakna leh hmasawnna lam hawia inzarpharha thuk zawka kal a tum a, mipuite khawsak dan phung tihthat te, mipuite mamawh pekte leh ram chhunga khua leh tui cheng zawng zawngte khawsak dan inang lo leh intluklo siamthat hi a tum ber dawn a ni.

Ram pawn leh Chhunglam Venhimna (Defence, Internal Security)

UPA sorkar chuan armed forces tihchangkanna tura muanchanna zawng zawngte tihreha he tihchangtlunna leh tihchangkanna atana fund awmsa zawng zawngte hi a rang thei ang bera hman zawh thuai a tum.

UPA chuan Ministry of Defence hnuaiah Department of Ex-Servicemen’s Welfare thar a din ang a. One-rank, one-pension (nihna pakhat atang chauhva pension pek) tih chungchang ngaihthaha awm reng chu a ennawn leh ang.

UPA sorkar chuan National Security Council chu hmun pawimawh leh thiamna bik tak neiah a siam ang.

UPA sorkar chuan nucelar weapons programme hi hman zui reng a, nuclear nei ram thenawmte nena inrintawnna nei tura inhriatsak tawn leh buatsaihho ang zawnga hma lak a tum. Khawvel hi nuclear ralthuam laka fihlim khawvel a lo nih theihna tura nuclear ralthuam tihbona kawnga theihtawp chhuaha hmahruaitu nihna chelh a tum a ni.

UPA chuan kumhnih kalta chhunga POTA dan dik lo taka hman a ni chu a ngaimawh hle a. Terrorism doletna kawngah hian intiamkamna engmah a awm lo vang. Mahse, POTA dan hi dik lo taka hman a awm chuan UPA sorkar chuan a thunun ang a, tuna dan awmsate erawh uluk leh khirh taka vawn a ni thung ang.

UPA sorkar chuan hlauh bik leh duhsak bik emaw nei miah lovin mimal leh pawl engpawh khawtlang tibuai zawng te, inngeihtlanna tichhe zawng te, sakhuana hmanga buaina siam leh chi leh chi inhuatna thlentute chungah khauh takin action a la ang a. He ram dan hi chak taka hman a ni ang.

Science and Technology

UPA sorkar chuan India rama science leh technology lam inrelbawlna tihchakna tur programme hrang hrang zuiin a duang dawn a. Science leh technology hmasawnna leh a hmanna turte chu hmun pawimawhah hman a ni ang a, hei hian khawvel huap leh ramchhung huap thil a khawih tel ang. UPA sorkar chuan Indian scientist, technologist leh ram pawna mithiam hnathawkte thiamna leh finna chu he rama hmun pawimawh leh project hrang hrangte din nan a chhawr tangkai ang.

Energy Intodelhna

UPA sorkar chuan a bik takin oil hmanga he ram energy intodelhna tura ruahmanna chu chak takin a hmang thuai dawn a. Hydrocarbon industry-a ramdang atanga investment pawh a hawng tha hle ang. Energy policy leh hmasawnna ngelnghet chu inhnaih tak leh inlungrual takin an kal dun ang.

Foreign Policy, International Organisations

UPA sorkar chuan tunhmaa tih dan thinte rilrua hre rengin foreign policy hranpa hlak a bawhzui dawn a. He policy hian khawvel inlaichinna lam hawiin inlakhranna thilte reng reng a do tlat ang.

UPA sorkar chuan South Asia-a thenawm ramte nena politics, economic leh thil dang danga inlaichinna tha leh nghet zawk siam leh SAARC tihchak hi a ngai pawimawh ber a. Tui lam hausakna thil te, power leh leilung hausakna humhalh kawnga ram hrang hrangte project a ngaipawimawh ang. Kawng tinrenga Pakistan nena inbiakna chu awmze neia kalpuiin ngelnghet zawka bawhzui dan a ngaihtuah ang. UPA chuan Sri Lanka sorkar nen pawh Tamil hnamte chungchang leh sakhaw zuitu tlem zawkte leh Sri Lanka inpumkhatna leh ramri siamfelna atana inremna tura inbiakna chu a thlawp tlat a. Bangladesh nena thil pawimawh tihfel tur awmte pawh tihfel a ni ang.

China nena insumdawntawnna leh investment pawh tilianin ramri chungchang pawh uluk taka sawidun a ni ang a, Asia chhak lam ramte nena inlaichinna pawh tihthat zel a ni ang. Asia khawthlang lam ramte nena hmanlai ata inlaichinna an neih thin chu tharthawh leh a ni ang a. UPA sorkar hian kum sawm chuang zet Palestinian mipuiten amahni ram ngei an neih ve theihna tura hma a lakna chu a chhunzawm zel ang. Iraq rama India sipaite hnuhkir hna thawh a ni ang a, he rama awm zel tura inbuatsaihna pawh tihtawp a ni ang.

USA nena inlaichinna tha leh thawhdunna tha zawk neihna tur kawng dapin UPA sorkar chuan rambing leh khawvel huapa India ram foreign policy-in zalenna zau tak a neih chu a vawng zui zel ang a. UPA hian Russia leh Europe ramte nena inlaichinna tihngheh zel a tum tlat bawk.

Doha hmuna Pu Murasoli Maran-a, tuna chatuan ram pan tain tanhmun a siam ang khan UPA sorkar chuan ram pum, a bikin loneitute tana tha tur thilte chu WTO inbiakremna zawng zawngah a humhalh dawn a. A hmaa hmalakna leh thil tumte chhawmin intellectual property leh agriculture lama keimahni khawih thil bikah chuan inremna hi a tha thei ang bera siam tuma hma lak a ni ang. UPA sorkar chuan Indian agriculture leh industry humhalhna tura tuna WTO inremna awm mek tihdanglam theihna hi a hmang tangkai dawn a. UPA sorkar chuan WTO-a G-20 hmingpua ram thangmekte inpumkhatna tihchakna tura chak taka hma lak a tum tlat a ni.

Official Language

UPA sorkar chuan Danpui Eight Schedule-a tawng (language) chuang zawng zawngte official language-a puan a nih theihna tura ngaihdan leh zawhna awm thin endiktu tur Committee a din dawn a. Hemi bakah hian Tamil tawng chu classical language-ah puan a ni ang.

Tlangkawmna

Hei hi UPA sorkar tana Common Minimum Programme (CMP) chu a ni. Agenda zau leh lian tak mai a ni tih hai rual a ni lova, policy leh programme ngaihpawimawh zual bik hrang hrangte a tlangpuia han tarchhuah tanna mai a ni. UPA chuan he CMP tihhlawhtlin hi a tum tlat a. He CMP hi CMP dang – collective maximum performance (a huhova theihtawpa kan tanhona tur) lungphum a ni e.

 

This site is designed and hosted by National Informatics Centre, Mizoram State Unit
Information is provided and updated by : Press Information Bureau