|
|
|
UNITED PROGRESSIVE ALLIANCE SORKAR
COMMON MINIMUM PROGRAMME
Download Version
Mizo
English |
Thuhmahruai (Introduction)
India mipuite chuan Lok Sabha 14-na tura inthlannaah
khan sakhaw zalenna duha hmasawnna duhtute; loneitute,
lo lama hnathawktute, puantahtute, inhlawhfa leh
khawtlanga hnufual ber berte hmangaihtu party hrang
hrangte, ram puma mi tinte that tlan theihna tura rilru
putu party hrang hrangte chu lungrual tak leh hneh takin
an lo thlang tling ta a.
Hei hi hrerengin Congress leh inthlan hmaa a thurualpui
party hrang hrang RJD, DMK, NCP, PMK, TRS, JMM, LJP,
MDMK, AIMIM, PDP, IUML, RPI(A), RPI(G) leh KC(J) te
chuan inthurualin United Progressive Alliance (UPA) chu
an din ta a. Left Party-te support he UPA sorkar hian
inrelbawlna atan heng thuthlung parukte hi a nei ang.
- Inngeih taka khawsak tlanna humhalha, venghim leh
chawinung zela khawtlanga inunauna leh remna tichhe thei
tur zawnga firfiakna leh inlakbingna thilte reng reng
tudai tura duhsak bik emaw hlauh bik emaw nei lova dan
kenkawh.
- Kum khata kan economy thanna hi kum 10 chuang zet zaa
7-8 aia hniam lo ni tura beia, chhungkaw tinten
khawsakna him leh nuam an neih theihna tura hnathawh tur
tam zawk siam.
- Loneitute, lova hnathawktute leh inhlawhfate, a bik
takin unorganized sector-a mite hamthatna leh nawmsakna
tur ngaihtuaha an chhungte hmakhua pawh ngaihtuahawm
lova siam.
- Hmeichhiate politics, zirna, economic leh dan lam
thlenga chawisan.
- Scheduled Castes, Scheduled Tribes, OBCs leh sakhaw
zuitu tlem zawkte tana zirna leh hnathawh tur dap kawnga
remchanna intluktlang buatsaih.
- Enterpreneurs, sumdawng, scientist, enginneer leh
mithiam dangte leh kan khawtlanga thawh hlawk tak takte
theihna a tam thei ang ber chhawr tangkai.
UPA chuan he rama mipuite hnenah hian hlemhletna laka
filhlim sorkar; engtik lai pawha langtlang leh finfiah
dawl, eng tik hun pawha mawhphurhna la ngam leh mipuite
dawr theih tur sorkar din ngei hi lungrual takin an tiam
a ni.
Hnathawh Tur Lam (Employment)
UPA sorkar chuan rang takin National Employment
Guarantee Act a duang dawn a. Hei hian thingtlang leh
khawpuia mi retheite leh middle class hnuaihnung zawk
chhungkua atanga hnathawk thei pakhat talin hlawh hniam
thei ang ber bituk aia tlemlo hlawha kum tina vantlang
tana rohlu engemaw tak siama public works programme
hnuaiah kum khata ni 100 chhung tal inhlawhna a neih
theihna tura dan felfai tak duan a tum a ni.
UPA sorkar hian unorganized leh informal sector-a
enterprises hrang hrang tena harsatna an tawh thinte
enfiahtu tur National Commission a din dawn a.
Commission hian heng enterprises hrang hrangte hi
technical, marketing leh credit lama tanpuina pek dan
tur kawnga rawtna mumal siam tura beisei a ni. Hemi atan
hian National Fund pawh din a ni ang.
UPA rorelna hnuaiah hian Khadi and Village Industries
Commission (KVIC) hnathawh kha tuaithar lehin coconut
kawr (coir) siam te, kuta puantah (handlooms) te, khawla
puantah (powerlooms) te, incheina lam thil (garments) te,
thelret lam (rubber) te, cashew thei rah, kutthemthiamna
thil (handicrafts), food processing, sericulture, maimaw
puan siam, savun lam siam, bel vuak (pottery) leh
cottage industries dang dangte tihchangtlunna < programme thar bawhzui a ni ang.
UPA sorkar hian agriculture (loneih), horticulture (thlai
chin), aqauculture (sangha khawi), floriculture (pangpar
khawi), ramngaw dinthar, bawnghnute lam petu ran vulh
leh thlai lam thil siam danglam ang chite chu a lo than
zela, hna thar siam belhna a nih theih nan investment
lam te, sum puk tirna leh khawl lama tanpuina te a ngai
pawimawh hle dawn a ni.
Small scale industry leh mahni intodelhna lam thil atana
sum puktirna dan tilian chungin UPA sorkar chuan
services industry hrang hrangte an lo thanlena, hnathawh
tur tam thei ang ber an siam theihna turin tanpui
theihna kawng awm ang angte a ngaihtuah dawn a. Heng
zingah hian software leh IT lam kaihhnawih service te,
sumdawnna, thil semdarh lam (distribution), transport,
telecommunications, finance leh tourism te a tel ang.
January 2005 atanga hman tan tur international multi-fibre
agreement hnuaia quota tihbo avanga chona thar chi hrang
hrang lo awmte hmachhawn thei tura textile industry-te
chu buatsaih a ni dawn a. Khawvel pum leh ramchhunga a
pawimawh bikna hrerengin jute industry pawhin kawng
tinrengah duhsakna thar a dawng ang.
Agriculture
UPA sorkar chuan agricultural research and extension,
thingtlang inrelbawlna (rural infrastructure) leh
tuilakna (irrigation) lama public investment chu awmze
nei tak leh a rang thei ang bera tih a tum a. Tuilakna
(irrigation) hian investment lamah ngaihpawimawh a hlawh
ber ang a, tuna project thawh mekte hi hun bituk
chhungah fel fai taka zawh ngei a ni ang.
Rural cooperative credit system (thingtlanga cooperative
hmanga sum puk theihna dan) pawh hman tangkai a ni leh
ang. UPA sorkar hian kum thum lo awm tur chhunga
thingtlang tana sum puktirna hi a leta tihpun hman a tum
a, loneitu rethei leh eichawp dap takmeuh meuhte tana
sum puk tir theih zat pawh tihpun zel a ni ang. Rural
credit pek chhuah dan hi ennawn leh a ni ang a. Lo
enkawlna atana loan an puk thin pung (interest rate)
sang lutuk leh phur rit lutuk tihzangkhaina turin hma
lak thuai a ni ang. Thlai leh ranvulh atana insurance
scheme pawh tangkai zawka siam a ni ang.
UPA sorkar chuan ram chhunga hmun ro leh ruahtui dawng
tlem (arid leh semi-arid) ramrova thlai chinna tur (dryland
farming) atana special progamme a duang dawn a.
Tuikhawlna (watershed) leh rambua hman tangkaina
(wasteland development) programme pawh zau zawka bawhzui
a ni ang. Tui khawlna leh hman tangkaina kawng hrang
hrang, tuilakna leh in tur atana tihte chu a rang thei
anga ngaihsak a ni ang.
UPA rorelna hnuaiah hian lova hnathawkte tana hlawh
hniam ber bitukna dan (minimum wage laws) dik taka hman
a ni dawn a. Loneitute leh lova inhlawhfate zawng zawng
humhalhna dan kimchang siam a ni ang. Revenue hnathawh
dan zawng zawng pawh tihchangkan niin ram neitute ram
neih dante pawh chiang zawka dah a ni ang.
UPA sorkar chuan cooperatives hrang hrangte hnathawhna
kawngah mipuite thuneihna anga kala, thuneihna bik leh
thiamna bik neia a kal theihna turin Danpui Siamthat a
tum.
Loneitute sum lakluh thununna/khuahkhirhna thilte chu
awmze nei taka tihbo tum a ni a. Loneitute hian anmahni
tana thil lo luang lut an dawnna kawngah pawl hrang
hrangah thusawi theihna an nei ve tawh ang.
UPA sorkar chuan khawvel puma thil man tlakhniam thut
thulha loneitute tana thil lakluh bika venhimna leh
humhalhna tul angte a ngaihtuah ang.
UPA sorkar hnuaiah chuan procurement leh marketing lama
mawhphurtu sorkar agency te chuan state leh district
hnufual leh rethei zuala loneitute tana ngaihhnathiamna
bik an nei ang. Ram puma loneitute chuan thil man dik
leh tha tawk an dawng vek ang a. Agriculture lam tana
tha turin sumdawnna kawng pawh thawh a ni ang.
UPA sorkar chuan loneitute zawng zawng sum bat, fu
chingtute pawh tiamin, a hma thei ang bera chinfel dan
kawng a dap ang.
Zirna leh Hriselna Lam (Education & Health)
UPA sorkar chuan mipuite tana sum sen tisangin kum khata
sum thawhchhuah GDP zaa 6 aia tlem lo chu zirna lam
atana hman a intiam a, heta tanga a zatve aia tlemlo hi
primary leh secondary sectors atana hman a ni ang.
Hengte hi a hmatiama tih a ni ang.
UPA sorkar chuan zirna bultanna tha a awma zalen taka mi
tinin zirna an neih theihna tura sum lama tanpui nan
central tax zawng zawngah chhiah pekbelh (cess) na dan
siam a tum a. Programme hrang hrang kaihruaia sum neih
dan dinhmunte lo thlir turin National Commission on
Education chu a din ang.
UPA sorkar hian kum 5 kaltaa zirna lama chibing lam hawi
inzirtirna awm chu kuaiher turin rang takin hma a la
dawn a. Zirna sang zawk hmun hrang hrang leh thiamna bik
zirnate chuan anmahni puala thuneihna (autonomy) an nei
zel ang. UPA chuan retheihna avangin thiam bikna lam
zirna kawng zawh duhtute an hnar lo tih a finfiah ang.
Heng pawl hrang hrang Indian Council for Historical
Research, Indian Council for Social Science Reasearch,
University Grants Commission, National Council for
Educational Research and Training, etc-a appointment
pek-ahte hian an tehfung tur chu zirna lama an thiamna
leh an theihna (academic excellence and professional
competence) chauh a ni ang. Kum 5 kalta chhunga sikul
zirlaibua chibing leh hnambing lamhawi zir tur siam chu
tihbo dan kawng dap a ni ang a. Hemi atan hian mi thiam
rual telna ennawntu committee (review committee of
experts) din a ni ang.
Sorkar laipuiin a tumsak ei tur tha chhunchaw atana pek
thin chu primary leh secondary school-ah te hman a ni
ang. An ei tur pek that leh that loh lo endik thintu tur
pawh din tel tur a ni. UPA chuan mihring chenna hmun
apianga anganwadi hmantlak a awma, naupang zawng zawngte
an len vek theihna turin Integrated Child Development
Services (ICDS) scheme chu hawn zauh a tum. UPA sorkar
chuan primary education a thawktu NGO-te thawhna leh
beihna zawng zawng chu a pumpuhlumin a puiin a thlawp
reng dawn a ni.
School hrang hranga NCC tan inrelbawlna tha din a ni
dawn a. Zirlai zawng zawngte tana NSS, taksa lam
tuaitharna, infiamna leh culture lam tihhmasawnna hrang
hrang buatsaih a ni bawk ang.
UPA sorkar chuan kum 5 lo awm tur chhung hian primary
health care lam hawiin GDP zaa 2-3 aia tlem lo chu
mipuite hriselna lam hna thawh nana tipungin a hmang ang.
Chhungkaw rethei bikte tana national scheme for health
insurance pawh hman a ni ang. UPA chuan natna
inkaichhawn theihte venna tur programme hrang hrangah
public investment a hawng ang a, ram puma AIDS dona
kawngah hruaitu nihna a chelh ang.
UPA sorkar hian nunna chhanna atana pawimawh damdawi duh
ang tawk lei tur a awm theih nan leh man tlawm zawka lei
a nih theihna turin kawng a dap zel ang a. Hriselna lam
ngaihtuahnaah hian rethei bikte chu ngaihpawimawh an ni
ang. Damdawi siamtu lian zualte chu damdawi man dik
tawka an tuka an siam chhuah theihna turin public sector
unit hrang hrangte tuaithar lehna hna pawh enfiaha
bawhzui a ni ang.
Hmeichhia leh Naupangte
UPA sorkar chuan Vidhan Sabha leh Lok Sabha-a hmeichhe
tana seat hmun thuma thena hmun khat reserve na tur dan
siam kawngah hma a la dawn a. Chhungkuaa tharum thawhna
tihrehna tur dan siamin mipa leh hmeichhe inkara
inenhranna thilte a do tlat dawn a ni
UPA sorkar chuan panchayat-te tana fund luang lut hmun
thuma thena hmun khat aia tlemlo hi hmeichhia leh
naupangte chawikanna programme hrang hrang atana hman a
ni ngei em tihte a finfiah ang. Thingtlanga hmeichhia
leh a laichinte zawng zawngte chu tui in tur pek thuah
te, thianghlimna kawngah te, zirna kawngah leh hriselna
leh ei tur tha neihna kawnga hmasawnna scheme hrang
hrang thawhah ngaihpawimawh ber an ni ang.
Dan hmanga hmeichhiate leh mipate intluktlanna tura
kawng duan tawh chu a taka hman a ni ang a, dan hmanga
intihhranna reng reng thiatin in leh ram rochuntu nihna
kawnga hmeichhiatena roluahtu an nih theihna turin dan
thar siam a ni ang.
UPA sorkar hian mahni intodelh tura thawktu pawl hrang
hrang, a bikin ramchhung hmun hnufual leh khawsak harsa
bika mite tan sum lama tanpuina tur scheme tihlen hna a
thawk ang.
UPA sorkar chuan chhim lam leh state dangtena family
planning lama hlawhtlinna an dawn ang ram pumin an dawn
ve hi tha a ti a. Mihring pung chak lutuk danna
programme pawh hi mihring pun chak luattukna district
150 tinzawnin bawhzui a ni ang. UPA sorkar chuan family
planning tihlawhtlingtu state-te chu eng kawng zawng
maha hrem theih an ni lo tih a pawm.
UPA sorkar chuan naupangte chanvo a humhalh dawn a,
naupang hnathawka chhawr luih tihreh hna bawhzuiin
sikula an kal vek theihna turin ruahmanna a siam ang a,
hmeichhe naupang phei chu a bikin enkawl an ni ang.
Chaw leh Ei Tur Tha Hnianghnarna Lam (Food and Nutrition
Security)
UPA chuan thla thum lo awm leh tur chhung hian chaw ei
tur leh chaw tha hnianghnar a neihna tura hun rei lutuk
awh lo tur ruahmanna kimchang a siam dawn a. A theih
chuan engtik lai pawha ei tura hnianghnarna kawng a dap
nghal bawk ang.
UPA sorkar hian ramchhunga rethei zual leh hnufual
zualte chenna bika public distribution system (PDS)
tichakin hemi kawngah hian hmeichhiate leh sipai bang
pawltena an din cooperatives hrang hrangte hman an ni
ang. Rualbanlote leh mi chak vak lote hnena ei tur buh
pek a nih theihna turin scheme bik din a ni ang a. Chaw
tlakchhamna hmuna buhfai dahthatna tur din a ni bawk ang
a. Tam tlak thulhah chhungkaw tinte tanpuina tur
Antyodaya Card pawh hman a ni ang.
UPA Sorkar hian chaw lam man tihtlawm (subsidy) avanga
phurrit lo awm ta leh duh anga thiltih theih lohna awm
sukiang turin Food Corporation of India (FCI) hnathawh
dan siamthatna kawng hrang hrang a ngaihtuah ang.
Ei tur tha inpekna programme, a bikin hmeichhe naupangte
tan bik a zau thei ang bera bawhzui a ni ang.
Panchayati Raj
UPA sorkar chuan retheihna tihbona leh thingtlang
tihhmasawnna programme atana tanpuina fund te reng reng
chu Finance Commission rawtna angin panchayat pawlte
hnenah direct-a hlan a ni ngei tih a fiah thin ang.
Finance Commission mawhphurhna chin pawh duhthusama siam
a ni ang a. Kaihhruaina chu tanpuina fund hrang hrangte
tha leh dik zawka hman a nih theihna turin State
sorkarte rawna duan a ni ang.
Fund inpek thu hi an mawhphurhna leh an thuneihna pek
chin nen a ngaihtuah kawp tur a ni. Panchayat pawlte a
hun dik taka inthlanna buatsaih a ni ang a, Fifth leh
Sixth Schedule Areas chungchanga Act siamthat (amend)
chu hman zui a ni ang.
UPA sorkar chuan Gram Sabha chu panchayati raj innghahna
lungphum tling khawpa tihchak a tum a ni.
Scheduled Castes, Scheduled Tribes
UPA chuan state hrang hrangte chu ramngaw hausak tlem
tham te te, panhnah (tendu leaves) te pawh tiamin
ramngaw eizawnga hna thawk thin hnam rethei zawkte hnena
neitu nihna pekna tur dan siam turin hma a la ang.
Reservation quota zawng zawng, promotion kaihhnawih
thilte pawh hunbi tiam chhunga hnawhkhah a ni ang. Heng
reservation zawng zawng chinfelna tur hian Reservation
Act siam a ni ang.
UPA sorkar chuan hnam hnufual dalit leh adivasis ho ram
neih zawng zawnga tuilakna tha pekna turin national
programme lian tham tak a din dawn a. Ram leh leiman
pekna dan kenkawh leh ram sem darhna tur dan hmangin ram
nei lova awm chhungkuate hamthatna tur ngaihtuah a ni
ang. Ram leh leiman pe tlem zawnga dan siam remtih a ni
lo.
UPA rorelna hnuaiah hian ramngawa eizawng tribal hnamte
a tha lam zawnga khawih tel ngei turin economic thanna
leh environment humhalhna kal dun pui theihna tur kawng
dap ngar ngar a ni ang.
UPA hian State hrang hranga firfiakna avanga tharum
thawhna leh inrikrapna thil lo hluar mek zel hi a vei
hle a. Hei hi dan leh thupek kenkawh lama harsatna mai
nilovin khawtlang leh eibar khawih a nih avangin awmze
nei taka chinfela ngaihtuah tul a ti a. Dik lo taka tih
chu remtih a ni ngai lo vang.
UPA sorkar chuan tribal chenna hmuna hmasawnna hna
thawhna tura ruahmanna leh programme hrang hrangte
ennawnna neiin thil diklo leh fuhlo awmte thawmthain
khawsakna lama hmasawnna kawng hawiin ruahmanna a siam
nghal ang. Hemi bakah hian hmasawnna project hrang hrang
avanga harsatna tawk tribal leh hnam dangte tana
chhawmdawlna leh tanpuina hna chak zawka thawh a ni bawk
ang a. An chenna ram atanga hnawhchhuah tribal te pawh
chenna hmun tur siam sak an ni ang.
UPA sorkar chuan private sector-a thiltih dan fel fai
lo, entirnan reservation chungchangte a ngaimawh hle
dawn a. Private sector-ten hnam hnufual scheduled caste
leh scheduled tribes thalaite mamawh a phuhruk theihna
tur ngaihtuahin political party te, industry leh pawl
hrang hrangte ram pum huapa an inbiak theihna tur kawng
a ruahman ang.
Tribal mipuite leh ramngawa chenga eizawng hnamte
hnawhchhuahna hna chu tihtawp a ni ang. Heng hnam hrang
hrangte tanpuina hi ramngaw humhalhna kawngah mamawh a
ni dawn a, khawtlangin ramngaw an dinthar lehna atan
pawh a tul ang. Tribal hnamten leilung hausakna leh tui
lam hausakna chungchanga chanvo (rights) an neihna dan
zawng zawngte chu humhalh a ni ang.
Khawtlang Inngeihna, Hnam Tlem Zawkte Hamthatna
UPA chuan Places of Worship (Special provisions) Act,
1992 (Pathian biakna hmun chungchanga dan) bawhzui a tum
tlat a. Ayodhya chungchang court thuremna nghakin
intibuai pawl hrang hrangte inremna tura thuremna tha
tak siam tura beiin dan ang taka thil chinfel a tum a
ni.
UPA sorkar hian chi leh chi inbeihna tihrehna tur dan
tha tak mai duangin state tinte chu sakhaw zuitu tlem
zawk humhalhna leh hnam tlem zawkte rinngam tur dan siam
turin a ngen ang.
UPA sorkar chuan central universities hrang hranga hnam
tlem zawkte thiam zirna hmun hrang hrangte tana direct-a
affiliation petu tur Commission of Minority Educational
Institutions dinna turin Danpui a siam tha ang.
UPA chuan hnam tlem (minority) zawng zawngte hnenah
zirna changkang leh technical lam thil a tilar dawn a.
UPA ngaihpawimawh ber tur chu hnam tlem zawkte hnena
zirna leh hnathawh tur awmze neia siama khawtlang leh
eibara tihchangtlun an nihna tur hi a ni.
UPA chuan hnam hnufual, a bik takin sakhua leh tawng
inang hmang tlem bik, khawtlang dinhmun leh eibara
hnufualte hamthatna tur chungchang entu tur National
Commission dinin zirna leh hnathawh tur ngaihtuah kawnga
reservation thlengin a ngaihtuah ang a. Commission chu
report thehluh nan thlaruk chhung hun pek a ni ang.
National Minorities Development Corporation chuan tha
leh chak zawka hna a thawh theihna turin tanpuina sum
(funds) tam tawk pek a ni ang. UPA sorkar chuan
Minorities Commission tana Danpui hnuaia an dinhmun siam
dan tur a enfiah ang a, Danpui Article 345 leh 347
hnuaia Urdu tawng pawm leh tihlar dan tur a ngaihtuah
bawk ang.
Inrelbawlna (Infrastructure)
UPA hian hmasawnna hi ngaih pawimawh berah neihin
kawngpui, highways, lawngchawlhna, power, relkawng, tui
inpek, bawlhhlawh thenfai leh thianghlimna lama hmalakna
tihlen a dah pawimawh hle. Inrelbawlna hrang hrang atana
public investment hawngin private sector mawhphurhna
pawh tihlen a ni. Subsidy-te chu awmze nei zawka duangin
budget kaltlanga siam tawh tur a ni.
Electricity Act, 2003 chu state hrang hrangtena an duh
dan an tarlan zulah ennawn a ni ang a. State electricity
boards te thiaha an aiawh siamna hun hnuhnung ber atan
June ni 10, 2004 ruat a ni. UPA sorkar chuan mimalina
power an siam chhuahna tur leh power an sem darhna tura
mawhphurhna pek tam a tum ruh hle bawk.
UPA sorkar chuan khawpui cheithatna tur programme lian
tham siam tumin khawpui lian leh tea mihring chenna in
sak tama, rethei venga khawsate mamawh ngaihtuah a tum
bawk. Thingtlanga rethei zualte tana chenna in sak pawh
zau zawka ruahman a ni a. Rethei venga chengte
tihluihnaa hnawhchhuah leh an chenna hmun tihchhiat ang
chite titawpin khawpui cheithatna atan khawpui leh
khawpui pangngai aia te deuha chengte chu an eizawnna
hmunah an chenna in a awm ngei em tih uluk taka enfiah
tur a ni.
UPA chuan Thingtlang inrelbawlna thil pawimawh kawngpui,
tuilakna, electric, thil dahthatna leh thil hralh
chhuahna hmun tihchangkan leh din a ngaipawimawh dawn a.
Tuna tuilakna project hrang hrangte hi kum thum, kum li
chhunga zawh fel vek a ni ang a, chenna in tina electric
chhitna hna pawh kum nga chhunga zawh a ni ang.
Tui Lam Hausakna
UPA sorkar chuan ramchhunga lui tui hrang hrangte
pawhzawmna tur ruahmanna lian tham siamin chhimlam hawia
luang luite atangin a tan dawn. Heng enfelna hna hi
inbiakremna tha tak neih hnuah chauh tih a ni ang. Bihar
state anga state dang danga luiruam inpawhzawm dan kawng
pawh dap a ni ang. UPA chuan lui tui inchuhna leh lui
tui intawmna thubuai hun rei tak ngaihtuah fel lohva dah
Cauvery Lui inchuhna thubuai angte chu a hma thei ang
bera intibuai pawl hrang hrangte lungawina tur ang bera
chinfelna tur rahbi hrang hrang a tu ang.
Chhimlam state-a khawpui lian hrang hranga tui in tur
tlakchhamna tireh turin Chennai atanga tanin Coromandal
Tuipuikam dung tluanin tui thlitfimna hmun din a ni ang
a. Tlangrama chengte khawsak harsatna pawh a rang thei
ang bera enfiah a ni ang.
Khawpui leh thingtlanga chengte tana tui in tur pek leh
tui in tur hnianghnar pekna hi ngaihpawimawh ber a ni.
Ruahtui khawl te, dila tui tling thlitfim leh hmalakna
kawng dangte pawh dap zel a ni ang.
Rambing Tihhmasawnna, Centre leh State Inlaichinna
UPA sorkar chuan state hrang hrang leh anmahni state
chhung ngei pawha sum lam thilah te, rorelnaah te,
investment leh thil dang danga intluk lohna avanga
harsatna awm mek chinfel hi a tum tlat a. Hetianga
rambing dinhmun inan lohna hi hmanlai hun ata inngaihsak
lohna avang mai ni lovin Plan ruahmannaah te leh central
sorkar atanga tanpuina lo luh dan inan loh vangte a nih
avangin ngaihpawimawh loh theih a ni lo. Tenth Five Year
Plan chhung khan Bihar, Assam leh UP te chuan per capita
allocation pawh ram puma semrual atanga chawhrual aiin
an dawng tlem daih a. UPA sorkar chuan heng State-tea
thil hlawk leh hlu tak siam a nih theihna tura Backward
States Grant Fund din chungchang pawh a ngaihtuah ang.
Sorkar laipui chuan khawchhak leh hmarchhak rama
thilsiamna lam dina thawh chak a nih theihna turin
ruahmanna chak tak a siam dawn a ni.
State hrang hrangte sum bat dan dinhmun chiang taka
tarlana chinfelna pawh a rang thei ang bera tihfel tum a
ni a, chu chu state hrang hrangten social sector
investment an tihpun theihna tur atana tih a ni. State
te tana loan peka a pung pawh tihtlem a ni ang a, state
hrang hrangten a mal mala chanpual an neih turah pawh an
chhiah chawi tling khawm atanga sem darh theih tura
ruahman a ni.
Central sorkar atanga non-statutory resource pawhpen
zawng zawngte chu state rethei leh hnufualte duhsak nana
hman a ni ang a, mahse, a nazawnga duhsak lovin hna an
thawh that dan atanga teh a ni ang a. Ram chhunga
district rethei leh hnufual ber berte inrelbawlna atana
special programme pawh a pawimawh dan azira bawhzui a ni
ang.
UPA sorkar chuan khawchhak lam rama credit:deposit ratio
bat leh rulh dinhmun intlukna anga India ram hmun hrang
hrang dinhmun a nih theihna turin ruahmanna bik a siam
ang.
UPA sorkar leilung hausakna laihchhuah kawnga state-te
hnena royalties pek dan dinhmun pawh a ennawn ang.
Sorkar kaltate khan special economic packages hi an lo
puang tawh thin a, entirnan, hmarchhak bik tan te, Bihar
leh J&K tan bik ang te. Bihar tan Pu Rajiv Gandhi chuan
kum 1989 khan special development package a lo puang
tawh a, kum 1999-a then darh a nih khan revenue tam tak
a hloh tur chhawk nan package dang puan leh a ni a. Heng
package hrang hrangte hi hman zui zel a ni ang.
UPA sorkar chuan rambung hrang hranga thawhhona
tihthatna tur hmanrua atana tangkai lehzual turin
National Development Council (NDC) hi a siam dawn a. NDC
hi kum khata vawihnih thukhawmin State hrang hrangah an
thu thin ang. Tunah hian NDC chuan state hrang hrangte
sum dinhmun tihthatna tur ngaihtuahin hemi lama ram puma
lungrualna tur rahbi a tu mek a. Inter-State Council
pawh tihchak lehzual a ni ang a. Ram pum huapa pawimawh
bik thil family planning atan tih loh chu
centrally-sponsored scheme hrang hrangte hi state hrang
hrangte hnenah pekchhawn a ni ang.
UPA sorkar chuan uluk taka inberawna lungrual tlanna a
awm hnuah Telengana State din tura ngenna hi a ngaihtuah
ang.
Sarkari Commission chuan kum 20 kalta khan Centre leh
State inlaichinna hi a lo enfiah tawh a. UPA sorkar hian
hemi hun atanga India ram inrelbawlna leh eibar dinhmun
danglamna hrang hrang thlirin hemi chungchang thlirtu
tur Commmsion thar a din leh ang.
Ram pum tana pawimawhna nei State thenkhata hun rei ata
scheme lo thlahthlam tawh Sethu Samuthuram project,
Bihar hmar lama tuilian danna leh tuiluanna chungchang
(Nepal nena tandunna ngai ang chi) leh Padma-Ganga-a lei
luangral tur venna leh West Bengal-a Bhagirathi tuilian
danna ang chite rang taka zawh thuai tum a ni.
Flood-prone Area Development Programme chu tan a ni
anga. Central sorkar chuan state hrang hrangte inrina
leh ramdangte nena an intawm luia tuilian danna hnate
chu nasa takin a bawhzui ang. Khawkheng tuar ramte
chhawmdawlna tura scheme hman mekte hi ennawnin ram pum
huap programme lian pakhat thawh a ni ang.
Jammu and Kashmir, Hmarchhak Ramte
UPA sorkar chuan J&K hnena special status (vohbik
dinhmun) pekna Danpui Article 370-a thuziak leh rilrute
hi zah ngei a intiam a. J&K-a mipuite duh dan ang ngeia
thlan tlin sorkar nena inberawnin pawl hrang hrangte nen
he ram chungchanga ngaihdan inthukru hrang hrangte hi
haichhuaha sawirem tum a ni ang. State sorkarin tihdamna
policy a kalpui hi a pumpuhluma thlawpin hemi chhunga
eibar lam leh mihringte tana hamthatna telte pawh hi a
pawmpui. State hian a rang thei ang bera inrelbawlna a
din thar leh theihna tura tanpuina awm thei ang zawng
zawng pek a ni ang. Power, tourism, handicrafts leh
sericulture lamahte investment tih a nih theihna turin
hma thar lak a ni bawk ang.
UPA sorkar chuan hmarchhaka inrikrapna, ralthuam
chelekna leh helna ang chite reng reng do hi ram pum
huapa thil pawimawh tlukin a ngai a. Hmarchhak state
zawng zawngte chu inrelbawlna tihchangtlunna leh
tihlenna atan tanpuina bik pek an ni ang. North-Eastern
Council pawh tichakin mithiamte tanpuina tam zawk pek a
ni ang a. Tuna state awm mekte ramri pawh hi a ngai anga
vawnhim a ni ang.
Inrelbawlna Lam Siamthat (Administrative Reforms)
UPA chuan mipui vantlangte tana rorel sakna kalphung
titha tura tih dan tur kimchang duang turin
Administrative Reforms Commission a din dawn a.
Electronic thiamna hmanga inrelbawlna hmanrua
(E-governance) pawh a tam thei ang bera hman a ni ang.
Right to Information Act chu tangkai, chhawr theih leh
awmze neia hman a ni ang a. Lok Pal Bill pawh dan (Law)
pangngaiah hlan kai a ni ang.
UPA sorkar chuan High Courts leh thuremna hnuaihnung
deuhva muanchanna awm thin tireh turin hruaitu nihna
chanvo a chelh dawn a. Dan hmanga intanpuina pawh tihlen
a ni ang a. Rorelna lama siamthatna hna pawhin
ngaihpawimawh a hlawh ang.
Inthlan dan siamthat ngei tuma beihna peng khat atan UPA
chuan inthlanna atana state te hnena tanpuina pek
chungchang hi a hma thei ang berin a bawhzui ang.
Thilsiamna (Industry)
UPA chuan thilsiamna tuaithar lehna tur atana rahbi
pawimawh hrang hrangte bawhzuiin ruahmanna hrang hrang
hmanga bul tan lehin dan awmsa thiahte thlengin a hma
dawn a, a tulna hmunah chuan private tana investment
tihna tura remchanna pawh hawn a ni ang. FDI chu uar
chhunzawm zel a ni ang a, inrelbawlna lam thilah te,
technology changkang leh thil thawnchhuahna lamah uar
zual a ni ang a, tualchhung thil pawimawh leh hnathawh
tur thlengin nasa zawka siam a ni ang. He ram hian tuna
FDI rawn luang lut let thum emaw let hnih emaw tal
dawnsawn theihna neiin hetianga hmasawnna hi a mamawh a.
India rama thilsiamna te hi thawh hlawka inelna tha zawk
nei turin theihtawpa tanpui a ni ang. Hemi bawhzuinaa
thil pawimawh zawng zawngte chu he inelna hi zalen leh
dik taka tih a nih theihnan tihchak an ni ang a. Heng
hmunte hi thiam taka hman tangkai a ni ang.
UPA sorkar chuan thilsiam chhuahna industry chi hrang
hrang food processing, textiles leh garments,
engineering, mipuite mamawh bungrua, damdawi lam,
thilsiam chhuahna tur bungrua, savun leh IT lam
bungruate a lo thanlen zelna tur leh a lo ngelngheh
zelna tur atana inbiakremna tha tak ngaihtuah turin
National Manufacturing Competitiveness Council a din
ang.
In chhung mamawh leh tualchhung mite thilsiamna lamin
hma a sawn theihnan khawl lam thil te, investment leh a
hralhna tur thlenga nasa zawka ngaihtuah a ni ang a. Kum
tam la liam lo atang khan Small Scale Industry (SSI) a
hnathawh tur tam thin chuan harsatna a tawk nasa hle a.
Hemi avang hian SSI sector tihchangtlunna tur package
lian tham puan a ni thuai ang. Endiktu intilal tak tak
(Inspector Raj) te laka fihlim tawhin sum puk tur tam
zawk te, khawl thil leh a hralhna tur ngaihtuah thlengin
theihpatawpa tanpui an ni ang a. Thilsiamna lian thamte
inrelbawlna tihchangtlunna pawh a rang thei ang bera
ngaihtuah a ni bawk ang.
Sum lam sector (financial sector)-a inelna huang pawh
tihzauh a ni dawn a. Public sector bank te pawh a
inenkawlna lamah thuneihna pumhlum pek an ni ang a. A
pung zat rate (interest rate) chu investor leh pawisa
dahtute tana hnemhnanna tham tling khawpa tipungin
pensioner leh tar leh upate tana tangkai lehzual tura
buatsaih a ni ang. UPA sorkar chuan EPF board rawn lo
leh an remtihna la lo chuan Employers Provident Fund
(EPF) chungchangah thutlukna a siam dawn lova. Urban
cooperative banks kaihhruaina bik leh bank dang zawng
zawngte inkaihhruaina pawh tangkai zawk tura siam a ni
ang. LIC leh GIC te chu public sector an la ni zui zel
ang a, khawtlang tan tangkai turin an thawk reng ang.
Hemi bakah hian mimal bank hrang hrangtena thuneitu pawl
an siamte hnathawh dan leh private insurance company te
inkaihhruaina dan hi chik leh uluk taka enfiaha a tul
anga hma lak a ni ang.
Hnathawktu (Labour) Chungchang
UPA sorkar chuan hnathawktu zawng zawngte hamthatna leh
hlawkna tur pek ngei a tum tlat a, a bik takin kan rama
hnathawktu zaa 93 zet thawhna unorganized sector a mi te
chungchang ngaihtuah ngun a ni lehzual ang. Hnathawktu
hrang hrang puantahtu, kutthemthiamna lam hna thawktu,
sangha mantute, savun siamnaa thawkte, thingphuna
inhlawh te, biri siamtute leh a dangte tana social
security, an hriselna lam atana insurance leh scheme
dangte pawh tihlen a ni ang.
UPA chuan thawk-a-phita inbana inrawih maina dan hi a
hnawl a. Labour laws thlak danglam a tulna chin pawh
awmin a hmu a, mahse, heng thil thlak danglam a nih dawn
hian hnathawktute leh an chhungte hamthatna lam hawiin
trade union-te nena inberawn zeta tih nise a ti a. UPA
chuan industry leh trade union te nen thutlukna pawimawh
siam hmaa inbiakna neih a tum zel ang. Tin, endiktu lal
tak (Inspector Raj) siamtu labour law dang zawng zawng
bakah Industrial Disputes Act chu zirchian leh tha a ti
a, a dan zawm zawng zawngte inkhuangrual deuhva kalpuia
tihthat dan a dap dawn a ni.
UPA sorkar chuan kan rama hnathawktute inenkawlna lam
kaihhnawih thilte hi inbiakremna, thawhhona leh ngaihdan
inrual tlanna hmanga tihfel chi a ni tih a hria a,
inpalzutna chi niin a hre lo. Trade union leh industry
te nena rawtna hrang hrang sawihova inbiakna an neiha
anmahni kaihhnawih thilte chu chak taka bawhzui zel a ni
ang. Hnathawktutena chanvo leh hamthatna an neih, danin
a phal anga nawrh an huaihawt theihna ang chite pawh
thaibo emaw khapbeh emaw a ni lo vang.
Public Sector
UPA sorkar chuan public sector chak leh thiltihthei tak
neih a tum tlat a, heng pawlte hian khawtlang tana thil
tha tih tum chunga sumdawnna atana an thawh theihna tur
kawng a dap dawn a ni. Hemi atan erawh hi chuan thlan
bik leh tum bik neih erawh a tul ang. UPA hian inelna
boruak tha tak hnuaia company hlawhtling, hlep nei reng
theite tan chuan inenkawlna leh sumdawnna atana
thuneihna pumhlum pek a tum a. Hlawkna la nei reng
company-te chu mimal kutah dah a ni lo vang.
Privatization hi langtlanga thawha a mal te tea
inberawna ngaihtuah a ni ang. UPA chuan public sector-a
tuna ‘navaratna’ company awmte hi la awm zui zel se a ti
a, heng company te hian an capital market atangin sum
erawh an tuak ve tur a ni ang. Public sector company
tluchhe mekte leh industry tluchhe tawhte tichangtlunga
dinthar leh tur hian theihna zawng zawng hman a ni ang
a, hloh reng mai company-te erawh chu a hnuaia thawkte
zawng zawngin an chanvo tur an chana zangnadawmna an phu
ang tawk an dawn theuh hnuah hralh emaw khar emaw a ni
ang.
UPA sorkar chuan privatization hian inelna kawng a
tipungin a ring tlat a. Inelna rilru daltu mimal
thuneihna emaw thiltihtheihna bik emaw awm a remti ngai
lo. Privatization leh mipuite mamawh social sector
scheme hrang hranga revenue lak mimal kuta hlan ang
chite hi an inzawm tlat tur a ni a, Public sector
company-te leh nationalized bank te pawh sum tuak ngah
tura capital market-a lut tura fuih an niin investor an
hip theihna tura investment remchanna thar an siam pawh
phalsak an ni.
Fiscal Policy (Sum lama Ruahmanna)
UPA sorkar chuan kum 2009-ah chuan sorkar laipuia sum
indaih lohna awm reng hi tihreh hman ngei a intiam a,
khawtlang leh mihring inrelbawlna atana investment
remchanna tam tak pekchhuah a tum a ni. Subsidy zawng
zawngte chu mi retheite tan liau liauva tih a ni ang a,
loneitu tenau leh rethei te, lova hnathawktute leh
khawpuia mi retheite mamawh phuhruk nan hman a ni ang.
He thil tihhlawhtlinna tura kawngpui sialsa kimchang chu
ni 90 chhungin Parliament-ah pharh a ni ang. UPA sorkar
chuan investment leh hmasawnna atana dahsa pawthek emaw
khuahkhirh emaw zawngin sum indaih lohna hi tihreh a tum
lo.
UPA sorkar chuan technical leh administrative lama thil
tul ang zawng zawngte tihfel a nih veleh a hma thei ang
bera VAT hman a intiam a, a bik takin service sector
atana chhiah lak leh state hrang hrangte hnena
zangnadawmna pek chungchangah a ni ang. Chhiah leh GDP
ratio tihpun dan kawng dap nan chhiah pek dan tur tihlen
te, chhiah lakna tihpun leh chhiah lak dan kalhmang tha
zawk ruahman dante a ngaihtuah dawn a. Chhiah chawi tur
rate hi a ngaia kalin thil danga thanna, hman tangkai
dan leh investment lam ngaihpawimawh a ni ang.
UPA sorkar chuan thil mamawh man to tial tial thununnna
tura hmalakna tha leh chak tak a hmang dawn a. Essential
Commodities Act hnuaia dik lo taka hman lo ni ta, man to
zawka thil hralh thinte hremna tura dan siam ang chite
chu engti kawng mahin namnul a ni lo vang.
Capital Markets
UPA sorkar chuan chhiah lak dan leh ruahmanna hrang
hrang hmanga kan ram economy bulpui ber tarlanna tur
capital market hnathawh dan hmanga hmasawnna awmze nei
tak neih a tum tlat a. Financial market pawh thuk
lehzual ngaihtuah a ni ang. FII te pawh la chhunzawm
niin sum enkawl dan kalphung tana hlauhthawnawm khawpa
capital luang lut tam lutuk ang chite chu tihtlem a ni
ang. A thuah a thuaha chhiah chawina tura inremna hman
dik lohte chu tihtawp a ni ang a. Investor tenau deuhte
duh dan humhalh a ni ang a, an sum dahkhawlte investment
him taka an tih theihna turin tih dan thar siam sak an
ni ang. SEBI pawh tihchak lehzual a ni ang a. Market-a
dik lo tak thil ti thinte chu na taka hrem an ni ang a,
market-a mipui rilru tiphawklek zawnga thil dik lo ti
thinte pawh hrem an ni ang.
Eibar Dinhmun Siamthat (Economic Reforms)
UPA chuan economic reforms hi mipuite tana thanna,
investment leh hnathawh tur siam lamhawia thawh a tum
tlat a. Agriculture, industry leh service dangahte pawh
siamthatna hi mamawh a nih avangin kalpui zel a ni ang.
UPA economic reforms chuan thingtlang khuate hausakna
leh hmasawnna lam hawia inzarpharha thuk zawka kal a tum
a, mipuite khawsak dan phung tihthat te, mipuite mamawh
pekte leh ram chhunga khua leh tui cheng zawng zawngte
khawsak dan inang lo leh intluklo siamthat hi a tum ber
dawn a ni.
Ram pawn leh Chhunglam Venhimna (Defence, Internal
Security)
UPA sorkar chuan armed forces tihchangkanna tura
muanchanna zawng zawngte tihreha he tihchangtlunna leh
tihchangkanna atana fund awmsa zawng zawngte hi a rang
thei ang bera hman zawh thuai a tum.
UPA chuan Ministry of Defence hnuaiah Department of
Ex-Servicemen’s Welfare thar a din ang a. One-rank,
one-pension (nihna pakhat atang chauhva pension pek) tih
chungchang ngaihthaha awm reng chu a ennawn leh ang.
UPA sorkar chuan National Security Council chu hmun
pawimawh leh thiamna bik tak neiah a siam ang.
UPA sorkar chuan nucelar weapons programme hi hman zui
reng a, nuclear nei ram thenawmte nena inrintawnna nei
tura inhriatsak tawn leh buatsaihho ang zawnga hma lak a
tum. Khawvel hi nuclear ralthuam laka fihlim khawvel a
lo nih theihna tura nuclear ralthuam tihbona kawnga
theihtawp chhuaha hmahruaitu nihna chelh a tum a ni.
UPA chuan kumhnih kalta chhunga POTA dan dik lo taka
hman a ni chu a ngaimawh hle a. Terrorism doletna
kawngah hian intiamkamna engmah a awm lo vang. Mahse,
POTA dan hi dik lo taka hman a awm chuan UPA sorkar
chuan a thunun ang a, tuna dan awmsate erawh uluk leh
khirh taka vawn a ni thung ang.
UPA sorkar chuan hlauh bik leh duhsak bik emaw nei miah
lovin mimal leh pawl engpawh khawtlang tibuai zawng te,
inngeihtlanna tichhe zawng te, sakhuana hmanga buaina
siam leh chi leh chi inhuatna thlentute chungah khauh
takin action a la ang a. He ram dan hi chak taka hman a
ni ang.
Science and Technology
UPA sorkar chuan India rama science leh technology lam
inrelbawlna tihchakna tur programme hrang hrang zuiin a
duang dawn a. Science leh technology hmasawnna leh a
hmanna turte chu hmun pawimawhah hman a ni ang a, hei
hian khawvel huap leh ramchhung huap thil a khawih tel
ang. UPA sorkar chuan Indian scientist, technologist leh
ram pawna mithiam hnathawkte thiamna leh finna chu he
rama hmun pawimawh leh project hrang hrangte din nan a
chhawr tangkai ang.
Energy Intodelhna
UPA sorkar chuan a bik takin oil hmanga he ram energy
intodelhna tura ruahmanna chu chak takin a hmang thuai
dawn a. Hydrocarbon industry-a ramdang atanga investment
pawh a hawng tha hle ang. Energy policy leh hmasawnna
ngelnghet chu inhnaih tak leh inlungrual takin an kal
dun ang.
Foreign Policy, International Organisations
UPA sorkar chuan tunhmaa tih dan thinte rilrua hre
rengin foreign policy hranpa hlak a bawhzui dawn a. He
policy hian khawvel inlaichinna lam hawiin inlakhranna
thilte reng reng a do tlat ang.
UPA sorkar chuan South Asia-a thenawm ramte nena
politics, economic leh thil dang danga inlaichinna tha
leh nghet zawk siam leh SAARC tihchak hi a ngai pawimawh
ber a. Tui lam hausakna thil te, power leh leilung
hausakna humhalh kawnga ram hrang hrangte project a
ngaipawimawh ang. Kawng tinrenga Pakistan nena inbiakna
chu awmze neia kalpuiin ngelnghet zawka bawhzui dan a
ngaihtuah ang. UPA chuan Sri Lanka sorkar nen pawh Tamil
hnamte chungchang leh sakhaw zuitu tlem zawkte leh Sri
Lanka inpumkhatna leh ramri siamfelna atana inremna tura
inbiakna chu a thlawp tlat a. Bangladesh nena thil
pawimawh tihfel tur awmte pawh tihfel a ni ang.
China nena insumdawntawnna leh investment pawh tilianin
ramri chungchang pawh uluk taka sawidun a ni ang a, Asia
chhak lam ramte nena inlaichinna pawh tihthat zel a ni
ang. Asia khawthlang lam ramte nena hmanlai ata
inlaichinna an neih thin chu tharthawh leh a ni ang a.
UPA sorkar hian kum sawm chuang zet Palestinian mipuiten
amahni ram ngei an neih ve theihna tura hma a lakna chu
a chhunzawm zel ang. Iraq rama India sipaite hnuhkir hna
thawh a ni ang a, he rama awm zel tura inbuatsaihna pawh
tihtawp a ni ang.
USA nena inlaichinna tha leh thawhdunna tha zawk neihna
tur kawng dapin UPA sorkar chuan rambing leh khawvel
huapa India ram foreign policy-in zalenna zau tak a neih
chu a vawng zui zel ang a. UPA hian Russia leh Europe
ramte nena inlaichinna tihngheh zel a tum tlat bawk.
Doha hmuna Pu Murasoli Maran-a, tuna chatuan ram pan
tain tanhmun a siam ang khan UPA sorkar chuan ram pum, a
bikin loneitute tana tha tur thilte chu WTO inbiakremna
zawng zawngah a humhalh dawn a. A hmaa hmalakna leh thil
tumte chhawmin intellectual property leh agriculture
lama keimahni khawih thil bikah chuan inremna hi a tha
thei ang bera siam tuma hma lak a ni ang. UPA sorkar
chuan Indian agriculture leh industry humhalhna tura
tuna WTO inremna awm mek tihdanglam theihna hi a hmang
tangkai dawn a. UPA sorkar chuan WTO-a G-20 hmingpua ram
thangmekte inpumkhatna tihchakna tura chak taka hma lak
a tum tlat a ni.
Official Language
UPA sorkar chuan Danpui Eight Schedule-a tawng
(language) chuang zawng zawngte official language-a puan
a nih theihna tura ngaihdan leh zawhna awm thin endiktu
tur Committee a din dawn a. Hemi bakah hian Tamil tawng
chu classical language-ah puan a ni ang.
Tlangkawmna
Hei hi UPA sorkar tana Common Minimum Programme (CMP)
chu a ni. Agenda zau leh lian tak mai a ni tih hai rual
a ni lova, policy leh programme ngaihpawimawh zual bik
hrang hrangte a tlangpuia han tarchhuah tanna mai a ni.
UPA chuan he CMP tihhlawhtlin hi a tum tlat a. He CMP hi
CMP dang – collective maximum performance (a huhova
theihtawpa kan tanhona tur) lungphum a ni e. |
|
|